Havas. Historia pierwszej agencji informacyjnej na świecie

Portret Charlesa-Louisa Havasa. [domena publiczna, Wikimedia]

W 1835 roku Charles-Louis Havas miał 53 lata, doświadczenie w handlu, bankowości i na polu tłumaczeń. Z racji pochodzenia znał francuski, a biegle mówił po angielsku i niemiecku. Jego żona Jeanne świetnie radziła sobie z portugalskim i hiszpańskim. Małżeństwo, oprócz prowadzenia własnych interesów często pracowało dla biznesmenów i bankowców jako tłumacze, co przynosiło wymierne korzyści dla ośmioosobowej rodziny. Jednak los bywa bardzo przewrotny i w 1825 roku, po wielu życiowych zakrętach, upadek Napoleona przyniósł rodzinie Havas krach finansowy. Charles imał się wtedy różnych prac aby utrzymać rodzinę.

Kiedy bankier Gabriel-Julien Ouvrard, również bankrut ale z głową do dużych interesów, zaproponował Havasowi stworzenie “europejskiej sieci informatorów” w dziedzinie handlu, bankowości i wszelakiego transportu, ten podjął się zadania. W oparciu o światowe gazety zdobywał informacje nie tylko dla Ouvrarda, ale dla każdego kto poprosił. Efektem tej pracy było powstanie w 1832 roku, w Paryżu, biura L’Bureau Havas (Biuro Havas).

Biuro tłumaczeń gazet zagranicznych

Siedziba biura mieściła się blisko francuskiej giełdy papierów wartościowych, poczty głównej i kilku redakcji gazet, co było bardzo wygodne. Bez większych perturbacji informacje zbierano na bieżąco i sprawnie a potem przesyłano je drogą telegrafii semaforowej dalej. Z czasem pracowników biura przybywało, a wśród nich znaleźli się Berhard Wolff i Julius Reuter, twórcy przyszłych, własnych agencji informacyjnych.


Przez trzy lata działalności Havas przejął dwa małe biura prasowe, które ze sobą konkurowały. A, że gdzie dwóch się bije tam trzeci korzysta, 22 października 1835 roku w Paryżu, w Hôtel Bullion przy ulicy Jean-Jacques-Rousseau 4 swoje podwoje otworzyło Bureau de Traduction des Journaux Étrangers (Biuro Tłumaczeń Gazet Zagranicznych), szybko przekształcając nazwę na L’Agence Havas.

W tym czasie Havas współpracował już z około 200 gazetami. Oprócz pracowników na miejscu w biurze, miał 5 korespondentów zagranicznych, a najprężniejszym i najważniejszy był James Collans, współpracownik Londyńskiej Giełdy Papierów Wartościowych. 

Do paryskiego biura codziennie dostarczano gazety angielskie i niemieckie, tłumaczeniem których zajmował się sam Charles, zaś jego żona tłumaczyła teksty hiszpańskie i portugalskie. Docierały do nich także informacje z Egiptu, Brazylii i Stanów Zjednoczonych. Zakres wiadomości, które przesyłano dalej, nie obejmował już tylko biznesów, transportu czy bankowości, ale też politykę, prawo a nawet kulturę. Tak powstała pierwsza na świecie Agencja Informacji Prasowej, doceniona nawet przez rząd francuski, który w 1838 roku zlecił agencji dostarczanie ministerialnej korespondencji prasowej do urzędów i biur ministerialnych, w zamian za dotację państwową.

Posłańcy, telegraf i gołębie na etacie

Działalność L’Agence Havas doceniano i kontrahentów przybywało. Rozrastało się też samo biuro. Oprócz tłumaczy, posłańców i korespondentów zatrudniano stado gołębi pocztowych, dzięki którym informacje z Londynu czy Brukseli docierały w ciągu jednego dnia. Gołębie na etacie były przez pięć lat ale w 1845 roku Havas zainstalował telegraf elektryczny i wiadomości przychodziły i wychodziły jeszcze szybciej.

Agencja rozwijała się prężnie a Havas został monopolistą. Nie było na rynku prasowym konkurencji. Doceniony, bogaty ale też zmęczony Charles postanowił przejść na zasłużoną emeryturę. W 1846 roku, mając 64 lata, scedował prowadzenie agencji na synów: starszego Charles-Guillaume (42 lata) i młodszego Auguste-Jeana (39 lat), którzy nie tylko spisywali się jako główni szefowie całego biura prasowego, ale poszerzyli jego ofertę o reklamę.

W 1852 roku, panowie Havas zawarli porozumienie z firmą Laffite, Bullier et Cie, mającą kontrolę nad biurem ogłoszeń i korespondencji prasowej gazety Bulletin de Paris. To pozwoliło dostarczać do gazet nie tylko wiadomości ale i reklamy. Była i druga korzyść z takiej decyzji. Reklamy przynosiły duże dochody, a gromadzenie informacji kosztowało wcale nie mało. Cztery lata później, w 1856 roku pod skrzydła agencji trafił Office-Correspondence, największa w tym czasie firma prasowo-reklamowa.

Informacyjny pierścień i podział wpływów

W tym samym roku 1856  bracia Havas podpisali umowy z brytyjskim Reuterem i niemieckim Wolffem, a w 1859 roku powstały pierwsze wspólne biura tych agencji, tworząc kartel informacyjny The Ring (Pierścień). Dziesięć lat później, w 1870 roku, trzech partnerów podpisało umowę O podziale wpływów w świecie:

• Havas: Francja, kraje romańskie i Ameryka Południowa
• Wolff: Niemcy, północna i wschodnia Europa
• Reuters: Wielka Brytania, Holandia i nieeuropejskie kraje świata

Agencje rozwijały się, mimo trudności Wolffa na rynku rosyjskim. Zakładały kolejne biura. Havas w 1867 roku uruchomił w Hiszpanii firmę pod nazwą Fabra. Wszedł też na rynek portugalski.

W roku 1857, 1 listopada, doszło do fuzji Havas z Société Générale des Annonces (Ogólna Firma Ogłoszeniowa), poszerzając w ten sposób ofertę agencji o kolejny dział. Wraz z nowym wspólnikiem do Havas trafił jeden z jego dyrektorów, Jacques-Edouard Lebey, który był odpowiedzialny za dział reklamy.

Kiedy 21 maja 1858 roku zmarł Charles-Louis Havas, jego firma święciła sukcesy, a synowie działali zgodnie i prężnie. Przez kolejną dekadę młodsi panowie Havas podejmują kolejne złote kroki, podpisują intratne umowy. Niestety, w 1874 roku umiera starszy brat i Auguste zostaje sam na polu bitwy, choć mocno wspierany przez rodzinę Lebey. Jednak w 1879 roku, kiedy Agencja Havas była potęgą medialno-reklamową, Auguste postanawia odejść i firmę sprzedać. Miał 66 lat, był kawalerem i nie miał spadkobierców.

Havas na giełdzie. Tym razem nie po informacje

Jego miejsce zajął Edouard Lebey, syn Jaquesa ale tylko na fotelu dyrektora, bo całą agencję przejął baron Frédéric-Émile d`Erlanger, płacąc 7 milionów franków. Taki stan rzeczy nie trwał długo. Lebey i d`Erlanger jeszcze w tym samym roku (1879) przekształcili Havas w spółkę akcyjną z kapitałem 8,5 miliona franków a jej akcje wprowadzili na giełdę.

Pod koniec XIX wieku Agencja Havas działała na dwóch polach:

• informacji pod zarządem Edouarda Lebeya (syn)
• reklamy i ogłoszeń, którą kierował Jacques-Edouard Lebey (ojciec)

Oba działy od 1894 roku miały prywatnych abonentów, którym informację i wiadomości przekazywano przy pomocy teleskryptorów, urządzeń do nadawania i odbierania rysunków i pism odręcznych.


Trzydziestoletni dyrektor Lebey bardzo ambitnie podszedł do swoich zadań i w krótkim czasie Havas opanował rynek belgijski i hiszpański. Rozwinął także działalność w Maroku, gdzie oprócz informacji i reklamy wszedł na grunt handlu nieruchomościami. Próbował także przekonać władze rosyjskie do swojej agencji (zwłaszcza w kwestii obligacji):

"Agencja Havas może osiągnąć ten wynik nie tylko poprzez płatną reklamę, ale także poprzez swoje depesze , które są powielane we wszystkich gazetach i które w obecnych okolicznościach mogą znacznie promować porozumienie francusko-rosyjskie."

Jaka była odpowiedź Rosjan? Nie wiadomo. Brak dokumentów, wszak nie mieli swojej agencji. Być może ta propozycja spowodowała powstanie w 1902 roku Trade Telegraph Agency (TTA) przy Ministerstwie Finansów, przekształconej dwa lata później, 1 września w St.Petersburg Telegraph agency (SPTA).

Własny maszt radiowy

Lebey nie był jedynym zapaleńcem w Havas. Od 1874 roku pracował w agencji Henri Houssaye. Mimo młodego wieku (miał zaledwie 21 lat) został zaraz wysłany jako korespondent do Hiszpanii, aby relacjonować trzecią wojnę karlistowską, co czynił przez dwa lata, a w 1879 roku, już kiedy Havas był spółką, objął kierownicze stanowisko w firmie. Był też prawą reką dyrektora. Od 1900 roku,przez kolejne 14 lat prowadził de facto całą agencję. W tym czasie Lebey zmagał się z chorobą Parkinsona.

Zasługą Houssaye był ogromny maszt radiowy na dachu budynku Havas przy Place de la Bourse, który stanął tam w 1896 roku. Od tego czasu informacje w obie strony płynęły jeszcze szybciej.

Do sukcesów Havas za czasów Houssaye było też utworzenie sieci agencji i korespondentów na terenie Ameryki Południowej, której w 1902 roku został szefem. Zrezygnował z pracy w styczniu 1914 roku, a obowiązki zarządzania agencją przejął jego bratanek Charles Houssaye, któremu przyszło,we wrześniu tego samego roku ewakuować całą firmę do Bordeaux. Od 28 lipca trwała I wojna światowa i Niemcy maszerowali na Paryż. 

Z powodu braku obu głównych dyrektorów, po ewakuacji, powołano do zarządzania agencją triumwirat w składzie: Charles Houssaye, André Meynot i Ernest Barbie. Rok później stanowisko głównego dyrektora działu informacji objął Charles Houssaye, zaś odpowiedzialnym za dział reklam został Léon-Prosper Rénier, szef Société générale des annonces, od 1852 roku partner Havas.

Czas wojskowej cenzury

Lata pierwszej wojny światowej to czas cenzury, ale nie takiej szeroko rozumianej lecz wojskowej. Nic dziwnego, wojna ma swoje prawa. 

• Havas był główną francuską agencją prasową
• wszystkie napływające depesze podlegały cenzurze wojskowej
• agencje drukowały tylko to, na co pozwalały francuskie władze
• zakazano rozpowszechniania niemieckich komunikatów wojskowych

Przez kolejne cztery lata wojny praca redakcji zamykała się w pięciu etapach:

• całodobowe przyjmowanie informacji (telefony i telegrafy)
• odbieranie depesz z frontu i od zagranicznych korespondentów
• selekcja informacji przez redaktorów
• cenzura wojskowa
• przekazywanie informacji do krajowych i światowych gazet

Redakcja pracowała bez wytchnienia blisko 24 godziny na dobę. Kiedy wojna dobiegła końca wróciła też stara, sprawdzona metoda pracy ale... nie na długo.

Konkurenci podszczypują potentata

Wojna spowodowała niesamowity przepływ informacji, dlatego też po jej zakończeniu pojawiło się na rynku światowym, w tym i francuskim, wiele nowych, większych i mniejszych agencji informacyjnych takich jak Agence Radio (1918) czy Agence Economique et Financiere (1920). Jednak większą konkurencją okazały się te światowe:

• Polska Agencja Telegraficzna (PAT) (31 października 1918)
• ROSTA (Rosyjska Agencja Telegraficzna) (wrzesień 1918)
• Česká tisková kancelář (28 października 1918)
• Jewish Telegraphic Agency (6 lutego 1917)

Charles Houssaye, który nadal był dyrektorem działu informacyjnego nawiązał współpracę z nowymi agencjami nie zapominając o Reutersie i Wolffie. Zacieśnił również współpracę z Radiem Paryż, które miało siedzibie na drugim piętrze biurowca Havas.

Nowe agencje światowe szybko zaczęły stawać na nogi i rozwijać własną działalność wypierając te znane. Co prawda w Szwajcarii podwojono liczbę depesz (1923), ale Havas stracił kilka ważnych rynków:

• turecki na rzecz Anadolu Ajansi (1923)
• hiszpański na rzecz własnej siostry Fabry (1926)
• włoski gdzie rynkiem zawładnęła agencja Stefani

Mimo utraty kilku rynków Havas przynosił zyski a wszystko za sprawą fuzji z Societe Generale d’Annonces , zawartą w 1920 roku. Choć fuzja to niekoniecznie dobre słowo, bo te firmy działały od dawna już razem.


Faktem jest, że połączono je w jeden organ i tak Havas stał się największym francuskim koncernem informacyjno- reklamowym. Wyszedł poza krąg prasy i wszedł do kin, radia a od 1923 roku uruchomił dział reklamy zewnętrznej, jak billboardy czy system affichage. Nie da się ukryć, że reklama zawsze lepiej stała od informacji i Havas w 1928 roku osiągnął zysk blisko 20 milionów franków. Nadal był agencją prasową o międzynarodowej sieci korespondentów, ale też największą francuską grupą reklamową. Mimo utraty kilku światowych rynków utrzymał się jako agencja informacyjna.

Liga Agencji Sprzymierzonych

12 grudnia 1923 roku kilka agencji światowych, w tym Havas i Polska Agencja Telegraficzna (PAT) zawiązały Ligę Agencji Sprzymierzonych, której przewodniczyła francuska agencja. Jak pisze Eugeniusz Rudziński w swoim artykule z 1973 roku, do głównych jej zadań należało:

• rozwój radia
• walka z konkurencyjnymi,państwowymi służbami informacyjnymi
• prawna ochrona informacji
• studia nad problemami interesującymi członków Ligi

Od tego samego roku (1923) pracę wszystkich agencji bardzo ułatwiły radiotelegrafy, a w 1929 wsparły je dalekopisy. W tym czasie agencja otrzymywała też duże wsparcie od rządu francuskiego. W 1924 roku za jego zgodą i subsydiów otworzono biuro w USA, mające pod swoimi skrzydłami całą Amerykę Łacińską. Pomoc rządu nie była tak zupełnie bezinteresowna. Havas przekazywał władzy organom informacji, które nigdy nie ukazały się w prasie, jak propaganda nazistowska w Danii w latach 1923-1939 czy informacje o sytuacji politycznej i ekonomicznej w czasie wojny domowej w Hiszpanii. Korespondenci z tych krajów donosili bezpośrednio do odpowiednich ministerstw. Takich dokumentów, niestety niedostępnych ogółowi, jest znacznie więcej w archiwach Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji. 

Dekada lat 30 XX wieku była dla agencji latami dobrobytu. Na świecie działo się wiele,rząd francuski inwestował w informacje i choć było tajemnicą Poliszynela,że ma zakusy na przejęcie Havas, agencja broniła się dzielnie podnosząc swój prestiż i markę na całym świecie.Była nadal największą agencja prasową,rozbudowała sieć korespondentów i bazę techniczną a 47% wszystkich inwestycji finansował rząd.

Koniec 105 lat historii

Wszystko runęło w 1940 roku, kiedy II wojna światowa trwała od półtora roku a Niemcy po raz drugi w tym stuleciu maszerowali na Paryż. Najpierw, w czerwcu, biura agencji przeniesiono do Tours a następnie do Bordeaux. Finałem tej tułaczki było Clermont-Ferrand i przejęcie całej agencji przez rząd Vichy.

25 listopada 1940 roku podjęto decyzję a część informacyjna Agencji Havas zaczęła działać jako Office français d`information. Dyrektorem generalnym został Henri Mourchet a szefem działu informacji, były korespondent Havas w Szanghaju i Moskwie, Jean Fontenoy. Sekcją reklam, która pozostał przy nazwie Havas, nadal dowodził Léon Rénier.

Agencja Charlesa-Louisa Havas zamknęła swoje podwoje 10 grudnia 1940 roku. Tak oto dobiegła końca 105-letnia historia pierwszej na świecie agencji prasowej. Po wyzwoleniu Paryża, w sierpniu 1944 roku, Office français d`information przekształcono w Agence France-Presse. Do nazwy Havas nigdy już nie powrócono. Zachował ją tylko dział reklam i ogłoszeń, który dziś jest najwiekszą francuską grupą medialno-komunikacyjną. Ale to już jest inna historia.


Kalendarium Agencji Informacyjnej Havas:

• 1832 - powstanie w Paryżu biura L’Bureau Havas
• 1835, 22 października - powstaje L’Agence Havas
• 1838 - pierwsze dotacje państwowe
• 1845 - telegraf elektryczny w biurach Havas
• 1852 - Havas otwiera dział reklam
• 1856 - Havas przejął Office-Correspondence, największą w tym czasie firmę prasowo-reklamową
• 1856 - podpisanie umów z brytyjskim Routerem i niemieckim Wolffem
• 1857,1 listopada - fuzja Havas z Société Générale des Annonces (Ogólna Firma Ogłoszeniowa)
• 1859 - powstanie kartelu informacyjnego The Ring (Havas,Wolff, Router)
• 1867 - otworzono oddział w Hiszpanii, firma Fabra
• 1870 - podpisanie umowy w ramach kartelu Ring O podziale wpływów w świecie
• 1879 - Frédéric-Émile d`Erlanger zostaje właścicielem Havas
• 1879 - Havas zostaje spółką akcyjną
• 1896 - Hawas, zostaje posiadaczem masztu radiowego 
• 1914,wrzesień - ewakuacja firmy do Bordeaux
• 1914-1918 - Havas pod rządami wojska
• 1920 - fuzja z Societe Generale d’Annonces 
• 1923 - Havas uruchamia dział reklamy zewnętrznej (billboardy)
• 1923 - telegrafy podstawowa forma przekazu
• 1923,12 grudnia - powstaje pod przewodnictwem Havas Liga Agencji Sprzymierzonych,
• 1924 - powstaje biuro w USA
• 1929 - dalekopisy w biurach Havas
• 1940,czerwiec - ewakuacja biur Havas z Paryża
• 1940 - rząd Vichy przejmuje agencję
• 1940,10 grudnia - część informacyjna Agencji Havas zaczęła działać jako Office français d`information.
• 1944, sierpień - Office français d`information przekształcono w Agence France-Presse. Agencja informacyjna Havas przestała istnieć

źródła:

• https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-historii-czasopismiennictwa-polskiego/1973-tom-12-numer-4/rocznik_historii_czasopismiennictwa_polskiego-r1973-t12-n4-s550-554.pdf
• https://sk.sagepub.com/ency/edvol/embed/journalism/chpt/havas
• https://en.wikipedia.org/wiki/Havas
• https://fr.wikipedia.org/wiki/Havas
• https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/107769904201900305?utm_source=chatgpt.com&__cf_chl_f_tk=Sls1CvuvJ.xySQUZBbpKRXmVOv4i_qBU5UjsaJk_4gs-1783253259-1.0.1.1-ygNvidbidCnUJbc5KNjRKA8KGnMpCUG21GEKy4NFBOs
• https://communication.iresearchnet.com/media/history-of-news-agencies/
• https://www.afp.com/index.php/fr/lagence/notre-actualite/lactualite-de-lafp/de-lagence-havas-lafp-deux-siecles-de-journalisme-sur
• https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89douard_Lebey
• https://dfih.fr/issuers/2316/yearbook-ocr?source=annuaire_cac_1888
• https://www.scribd.com/document/782283541/La-Presse-en-France-Des-Origines-a-Nos-Jours-275501