menu
tygodnik internetowy ISSN 2544-5839
nowe artykuły w każdy poniedziałek
tytuł monitorowany przez IMM

7.08.2006 Historia mediów

Historia prasy polskiej - do roku 1796

Krzysztof Dowgird

Nim pojawiła się prasa, w połowie XV wieku wydawane były w Polsce kalendarze. <i>Wykłady Magisterskiego Zaocznego Studium Dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim.</i>


  • Nim pojawiła się prasa, wydawane były w Polsce kalendarze (II połowa XV w.)
  • Miały pewne cechy magazynu: zawierały informacje o świętych, o różnych wydarzeniach, ciekawostki itp.
  • W XVI w. zaczęły pojawiać się pierwsze druki ulotne, wydawane w językach obcych - głównie po niemiecku i po łacinie.

    • Do XVIII w. ukazało się około 3000 tytułów takich druków.
    • Pierwszy zarejestrowany druk ulotny - druk w języku niemieckim, z 1513 r. , relacjonujący wydarzenia dworskie.
    • Pierwszy taki druk po polsku - 1550 r., "Nowiny z Konstantynopola".
    • Pojawiało się ich najwięcej w czasie wojen, np. w czasie wojny polsko-szwedzkiej w połowie XVII w.
    • Po zakończeniu wojny, dwór królewski Jana Kazimierza postanowił stworzyć periodyczną gazetę o charakterze informacyjno - publicystycznym.
    • Był to ewenement, ponieważ dotychczas na świecie periodyki takie pełniły funkcję informacyjną.
    • Celem tego pisma miało być przekonanie opinii publicznej do zmian o charakterze ustrojowym (bo panoszyło się liberum veto i elekcyjna ordynacja wyborcza).
    • Król promował zasadę vivente rege, czyli zasadę wyboru nowego króla jeszcze za życia panującego władcy.
  • W 1661 roku pojawia się "Merkuriusz Polski Ordynaryjny", pierwsze polskie pismo periodyczne, oraz pierwsze pismo w Europie, które miało na celu pozyskanie opinii dla jakiegoś programu politycznego.

    • Ukazał się w 41 edycjach: od stycznia 1661 do lipca 1661 r.
    • 27 numerów wyszło w Krakowie, a 14 w Warszawie.
    • Redakcją zajął się Hieronim Pinocci, osobisty doradca Jana Kazimierza.
    • Współpracował z krakowskim drukarzem Janem Aleksandrem Gorczynem.
    • Pinocci z poczty dyplomatycznej, która spływała do Polski, układał tzw. bruliony depesz, i przesyłał Gorczynowi do druku.
    • Treść obejmowała także informacje ze źródeł ustnych, dotyczące wydarzeń w kraju i za granicą.
    • Były tam także teksty publicystyczne.
    • Nakład: 250 - 300 egzemplarzy - niewielki, ale i docelowa grupa odbiorców liczyła nie więcej niż 200 osób.
    • Ta propaganda okazała się jednak bezskuteczna, i wtedy zrezygnowano z jego wydawane.
  • Po upadku "Merkuriusza" znowu dominowały druki ulotne.
  • Pewną niewielką zmianą było wydanie w 1695 r. przez króla Jana III Sobieskiego pierwszego przywileju na wydawanie drukiem wszelkich nowin cudzoziemskich Włochowi Janowi Aleksandrowi Priamiemu.

    • Przewidział zbyt duży nakład i nieatrakcyjną dla szlachty formułę pisma.
    • W ramach tego przywileju wydawał: "Awizo", "Gazetę z Warszawy", "Wiadomości różne Cudzoziemskie".
    • Na początku w. XVIII inicjatywa Priamiego upadła i nadal dominowały druki ulotne.
  • W 1718 r., w Królewcu, czyli poza granicami Polski, Jan Dawid Cenkier, wydał kilkanaście egzemplarzy informacyjnego pisma "Poczta królewiecka".

    • Zawierało ono przedruki z gazet niemieckich i austriackich oraz korespondencję od znajomych Cenkiera z terenu Królestwa.
    • Było nastawione na czytelnika w Polsce.
    • Nakład: 500 - 600 egzemplarzy.
    • Jest to najznakomitszy przykład polszczyzny tego okresu.
  • 1729 r. to początek polskiej informacyjnej prasy periodycznej.

    • Przyczyny:

      • Wzrost znaczenia Warszawy.
      • Czas uspokojenia sytuacji międzynarodowej.
      • Brak ograniczeń formalno-prawnych.
    • W 1729 r. król wydał pozwolenie o charakterze monopolu dla zakonu pijarów na wydawanie gazet informacyjnych w języku polskim w Koronie.
    • Podobne pozwolenie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego otrzymała Akademia Wileńska.
    • W ten sposób od stycznia 1729 r. ukazują się:

      • "Nowiny polskie" - problematyka krajowa.
      • "Relata refero" - wiadomości zagraniczne.
    • W końcu 1729 r. zmieniono te tytuły na odpowiednio:

      • "Kurier polski" (pod względem ilości informacji czołówka europejska).
      • "Uprzywilejowane wiadomości z cudzych krajów"
    • Twórcą tych pism był ks. Jan Małmański.
    • W 1737 r. w jednym z numerów "Kuriera Polskiego" wydrukowano informację o porodzie królowej, zamieniając przez omyłkę słowo "królowa" na "krowa".
    • W rezultacie pijarzy zostali pozbawieni koncesji, która została przyznana jezuitom.
    • Jednak w rękach jezuitów poziom pisma się obniżył.
    • Na pocieszenie pijarzy dostali pozwolenie na wydawanie prasy w językach obcych.
  • W połowie XVIII zaczyna dominować na rynku pism informacyjnych ośrodek wileński z "Kurierem litewskim" na czele.
  • W 1773 r. następuje kasata zakonu jezuitów i upada ich monopol.
  • Do przejęcia monopolu pretenduje Franciszek Bohomolec, ale dostaje go dożywotnio ex-jezuita, ks. Stefan Uskina (reprezentant konserwatywnej szlachty, bardzo dobrze wykształcony, wzór intelektualisty).

    • W 1774 r. Uskina wydaje pierwszy numer "Gazety warszawskiej".
    • Łączyła ona w sobie informację i wątki publicystyczne (sprawy ideologii i ustroju).
    • Nurt konserwatywny, przeciwstawiający się liberalizmowi, francuskim encyklopedystom i ideologii oświeceniowej
    • Serwis składał się z doniesień listowych i nie odbiegał od standardu europejskiego.
    • Uskina był pierwszym redaktorem, który manipulował informacją.
    • "Gazeta warszawska" szczególną rolę odegrała w momencie przełomowym dla Polski, czyli w okresie obrad Sejmu Wielkiego (1788 - 1792), wspierając przeciwników reformy ustrojowej i konstytucji III maja.
    • W latach 1774 - 1794 ukazywała się 2 razy w tygodniu, po 8 stron, w nakładzie od 500 do 1500 egzemplarzy.
    • Uskina wprowadził ogłoszenia i prenumeratę.
  • Zaczął tworzyć się rynek prasowy: istniały gazety obcojęzyczne, wydawane nadal przez pijarów oraz były dostępne gazety zagraniczne.
  • Zaczęły też pojawiać się gazetki pisane:

    • Druki ulotne.
    • Nieperiodyczne.
    • Powstawały w Krakowie, Gdańsku lub Toruniu.
    • Były zbiorem korespondencji z różnych miejsc.
    • Spełniały też funkcję propagandową.
    • Były inspirowane przez niektórych przedstawicieli elity władzy.
    • Miały na celu dyskredytowanie niektórych ludzi ze świata polityki, więc...
  • W 1784 r. marszałek Władysław Górowski wprowadził cenzurę (po raz pierwszy) na tego typu wydawnictwa.
  • Sytuacja w Galicji:

    • Przez dłuższy czas nie miała własnej prasy.
    • W styczniu 1776 Antoni Piller stworzył gazetę informacyjną w języku francuskim "Dziennik Lwowski"
  • W czasie obrad Sejmu Wielkiego 1788 - 1792.

    • Uskina zwalczał wszelkie próby zmian, więc powstała potrzeba stworzenia pisma reprezentującego tendencje reformatorskie.
    • Ale istniał problem natury prawnej, bo Uskina ze swoją "Gazetą Warszawską" miał monopol.
    • I niezgodnie z prawem, z inspiracji marszałka litewskiego Ignacego Potockiego, przywódcy Stronnictwa Patriotycznego, poseł Julian Ursyn Niemcewicz, Józef Weyssenhoff i Tadeusz Mostowski w grudniu 1790 podpisali tzw. Prospekt "Gazety Narodowej i Obcej", zapowiedź wydania tego tytułu.
    • Ludzie Uskiny rozpoczęli kampanię przeciwko wydaniu tej gazety.
    • Zignorowali nawet złamanie monopolu, ale żądali poddania gazety cenzurze, co odrzucił Sejm.
    • Pierwszy numer wyszedł 1 stycznia 1791 r., a ostatni w sierpniu 1792r.
    • Gazeta Narodowa i Obca:

      • Miała więcej informacji niż "Gazeta Warszawska".
      • Pod względem formy była nowoczesna, podobna do dzienników europejskich.
      • Źródła: informacje pocztowe, "kwity" na przeciwników politycznych.
      • Relacjonowała prace Sejmu.
      • Drukowała części Konstytucji III maja.
      • Osiągała wtedy bardzo duży nakład.
      • Gdyby nie interwencja rosyjska i zwycięstwo Konfederacji Targowickiej, to...
    • Gdy jeszcze "Gazeta Narodowa i Obca" osiągała rekordowe wyniki, do gry wszedł III wydawca: ks. Karol Malinowski, ex-jezuita.

      • W 1792 r. zaczął wydawać nowy tytuł informacyjny "Korespondent Warszawski".
      • 3 x w tygodniu, odniósł sukces.
      • Była to gazeta bardziej stołeczna.
      • Formy mniej ambitne.
      • Skierowana do czytelnika mniej wyrobionego, mieszczanina.
      • Sprzyjająca reformatorom.
    • Zwycięstwo Konfederacji Targowickiej spowodowało zmiany:

      • Dekret wydany w Starym Konstantynowie marszałek konfederacji Szczęsny Potocki nakazał zamknięcie "Gazety N. i O." i pociągnięcie do odpowiedzialności wydawców tej gazety.
      • W 1792 r. władze konfederacji wysłały do wszystkich drukarni na terenie Korony i Litwy zarządzenie oznaczające cenzurę prewencyjną.
      • Obejmowała ona tylko wiadomości z kraju.
      • Spośród pism "patriotycznych" został tylko "Korespondent" Malinowskiego.
      • I Uskina chciał Malinowskiego pozbawić prawa do wydawania gazety, tym bardziej, że formalnie to właśnie Uskina miał nadal monopol.
    • Uskina zawarł umowę z Malinowskim, na podstawie której "Korespondent" mógł ukazywać się tylko do końca roku.
    • Ale Malinowski z umowy się nie wywiązał i zaczął prowadzić poufne rozmowy z konfederatami.
    • I w 1792 Malinowski otrzymał koncesję na wydawanie swojej gazety od Szczęsnego Potockiego.
    • Uskina się wkurwił i rozpoczął bezskuteczną kampanię drukami ulotnymi przeciwko Malinowskiemu.
    • Jednak przypadkowo gazeta Malinowskiego popełniła błąd, przedrukowując z niemieckiego pisma wiadomość o dezercji polskich żołnierzy.
    • Informacja ta, jako pochodząca z przedruku zagranicznego, nie podlegała cenzurze prewencyjnej, ale Uskina przesłał ten numer, z własnym komentarzem, do siedziby Konfederacji.
    • I władze uznały, że tekst ten jest bardzo szkodliwy i w wyniku procesu sądowego usunięto Malinowskiego z redakcji, ale nie zlikwidowano pisma.
    • Ta przepychanka została wykorzystana przez posła konfederacji, Tadeusza Włodka.
    • Włodek uzyskał dla siebie monopol prasowy na całym obszarze RP (od października 1793 r.), z zastrzeżeniem poszanowania dożywotniego prawa wydawania pisma przez Uskinę, co było formalnością, bo Uskina już dogorywał.

      • Od 1794 r. zaczął wydawać "Gazetę Krajową".
      • W kwietniu wybuchła Insurekcja Kościuszkowska, i Włodek uciekł na Litwę, a tytuł przejął Antoni Lesznowski.
    • Lesznowski przekształcił "GK" w "Gazetę Wolną Warszawską".
  • Czasopisma społeczno-kulturalno-literackie:

    • W II połowie XVIII w Europie pojawiły się czasopisma moralizatorskie, które miały wykonywać czytelników w duchu ideologii oświeceniowej.
    • Zaczął tam dominować esej filozoficzno-moralizatorski.
    • Pierwsze takie polskie pismo to, wychodzące od 1761 r., "Patriota polski, kartki tygodniowe zawierający".
    • Drugie - "Monitor":

      • forum dyskusji ludzi oświecenia,
      • wychodził 1765 - 1785 r.,
      • o formule ściągniętej ze "Spectatora",
      • publikował: Diderota, Bohomolca, Naruszewicza.
      • zawierał eseje i felietony (Bohomolca).
    • "Zabawy przyjemne i pożyteczne":

      • pismo inspirowane przez otoczenie króla Stanisława Augusta.
      • Red. Adam Naruszewicz, pisał tam ks. Ignacy Krasicki.
      • Pismo rozrywkowe, dominowały w nim formy literackie.
      • "Bawić ucząc i ucząc bawić" (moim zdaniem raczej "bawić ucząc i uczyć bawiąc").
      • Uznawane za nieformalny organ Obiadów Czwartkowych.
    • "Pamiętnik Polityczny i Historyczny"

      • wydawany od 1782 r. przez ks. Piotra Świtkowskiego (jezuita).
      • Przedruki zagraniczne i informacje z różnych dziedzin (ekonomia, nauka)
      • Pierwsze polskie pismo populrno-naukowe.
    • "Magazyn Warszawski"

      • też wydawany przez ks. Świtkowskiego.
      • Pierwszy polski magazyn.
      • Adresowany do odbiorców obojga płci.
      • 1784 - 1786 r.
      • w 1792 r. Konfederacja Targowicka zakazała wydawania ks. Świtkowskiemu "Pamiętnika..."
    • "Dziennik Handlowy".

      • Specjalistyczne pismo prawno - handlowe.
      • Założyciel i redaktor: Tadeusz Podlecki.
    • Podsumowanie:

      • Grupa czasopism społeczno - literacko - naukowo - moralizatorskich w Polsce nie odbiegały poziomem od europejskich tego typu wydawnictw.
  • Okres Insurekcji Kościuszkowskiej (wrzesień 1794):

    • Zniesiono stworzone przez Konfederację instrumenty ograniczania prasy.
    • Przez cały ten okres ukazywała się w Warszawie "Gazeta wolna warszawska" Antoniego Lesznowskiego.

      • Charakter umiarkowany, nie wspierała radykalnych środowisk jakobińskich.
    • "Korespondent narodowy i zagraniczny" wznowiony przez ks. Malinowskiego miał podobną linię polityczną.
    • Powstańcy przywiązywali do prasy wielką wagę.
    • W ramach rządu powstańczego: Rady Najwyższej Narodowej działał Wydział Instrukcji Narodowej, czyli I ministerstwo propagandy.
    • Na czele WIN stanął ks. Franciszek Xawery Dmochowski (pijar, satyryk i krytyk, politycznie bliski radykalnym jakobinom)
    • W lipcu 1794 ukazała się "Gazeta rządowa".

      • Oficjalny organ rządu powstańczego.
      • Krytykowana za radykalizm.
      • Publikowała tajne dokumenty ambasad państw zaborczych.
      • Przestała się ukazywać, gdy wojska rosyjskie zajęły Warszawę.
    • Jednak po pewnym czasie władze rosyjskie zezwoliły na wydawanie gazet Lesznowskiego (tytuł zmieniony na "Gazeta Warszawska") i Malinowskiego.
    • Wraz z powrotem Rosjan przybył Tadeusz Włodek, który przejął "Gazetę Warszawską" w 1795.
    • Gdy w 1796 r. Warszawa została wcielona do terytorium Prus decyzją III rozbioru Polski, Włodek utracił przyznany przez Rosjan monopol.
    • Władze pruskie rozpoczęły nowy proces koncesyjny.

      • Nie uznawały monopolu.
      • Wprowadziły koncesje, na którą Włodek nie miał szans.
    • Wnioski koncesyjne złożyli Malinowski (odrzucony) i Lesznowski (otrzymał).

Zobacz artykuły na podobny temat:

Prasa satyryczna i humorystyczna w XIX i XX wieku

Michał Kuźmiński
Na świecie doraźna satyra polityczna i komizm w periodykach pojawiały się jeszcze przed Rewolucją Francuską. Natomiast wyspecjalizowana w satyrze prasa narodziła się po upadku Napoleona.

Historia The Washington Post. Teddy Bear, Watergate i Amazon

Małgorzata Dwornik
Zaczęło się od czterech stron w nakładzie 10 tysięcy egzemplarzy po 3 centy i żółtego dziennikarstwa, uprawianego przez Josepha Pulitzera. Przez 140 lat dziennik z Waszyngtonu zmieniał polityczne barwy, demaskował afery rangi Watergate i stworzył wiele istniejących do dziś pojęć. Jego dziennikarze zdobyli 47 nagród Pulitzera. Również za... zmyślone artykuły.

Historia Super Expressu

Media Express
W 1990 roku pracownicy "Expressu Wieczornego" założyli spółdzielnię dziennikarską, aby przejąć tytuł. W październiku 1990 wydawali poranną wersję dziennika - "Express".

Prasa polska XVIII wieku

Karol Czok
Streszczenie najważniejszych, i głównych informacji, które znajdują się min. w książce Jerzego Łojka "Prasa polska 1661-1864".

Joseph Pulitzer. Każdy reporter to nadzieja, redaktor to rozczarowanie

Małgorzata Dwornik
Pracował jako poganiacz mułów, kelner a nawet windykator. Pierwszy artykuł napisał o oszukańczej rekrutacji, której sam padł ofiarą. Miał udział w budowie Statuy Wolności, przyłożył pióro do wybuchu wojny USA z Hiszpanią, a metody stosowane podczas osobistego konfliktu z Williamem Hearstem przeszły do historii dziennikarstwa.

praca w mediach

reklama



zarabiaj

Zarabiaj z Reporterzy.info

więcej ofert



Reporterzy.info

Dla głodnych wiedzy

Nasze serwisy

Współpraca


© Dwornik.pl Bartłomiej Dwornik 2oo1-2o17