menu szukaj
tygodnik internetowy ISSN 2544-5839
nowe artykuły w każdy poniedziałek
tytuł monitorowany przez IMM i PSMM
zamknij
REKLAMA Rozlicz PIT i przekaż 1,5% na projekty fundacji Ogólnopolski Operator Oświaty

7.08.2006 Historia mediów

Historia prasy polskiej - do roku 1796

Krzysztof Dowgird

Nim pojawiła się prasa, w połowie XV wieku wydawane były w Polsce kalendarze. W XVI w. zaczęły pojawiać się pierwsze druki ulotne, wydawane w językach obcych - głównie po niemiecku i po łacinie. [Wykłady Magisterskiego Zaocznego Studium Dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim.]


  • Nim pojawiła się prasa, wydawane były w Polsce kalendarze (II połowa XV w.)
  • Miały pewne cechy magazynu: zawierały informacje o świętych, o różnych wydarzeniach, ciekawostki itp.
  • W XVI w. zaczęły pojawiać się pierwsze druki ulotne, wydawane w językach obcych - głównie po niemiecku i po łacinie.

    • Do XVIII w. ukazało się około 3000 tytułów takich druków.
    • Pierwszy zarejestrowany druk ulotny - druk w języku niemieckim, z 1513 r. , relacjonujący wydarzenia dworskie.
    • Pierwszy taki druk po polsku - 1550 r., "Nowiny z Konstantynopola".
    • Pojawiało się ich najwięcej w czasie wojen, np. w czasie wojny polsko-szwedzkiej w połowie XVII w.
    • Po zakończeniu wojny, dwór królewski Jana Kazimierza postanowił stworzyć periodyczną gazetę o charakterze informacyjno - publicystycznym.
    • Był to ewenement, ponieważ dotychczas na świecie periodyki takie pełniły funkcję informacyjną.
    • Celem tego pisma miało być przekonanie opinii publicznej do zmian o charakterze ustrojowym (bo panoszyło się liberum veto i elekcyjna ordynacja wyborcza).
    • Król promował zasadę vivente rege, czyli zasadę wyboru nowego króla jeszcze za życia panującego władcy.

  • W 1661 roku pojawia się "Merkuriusz Polski Ordynaryjny", pierwsze polskie pismo periodyczne, oraz pierwsze pismo w Europie, które miało na celu pozyskanie opinii dla jakiegoś programu politycznego.

    • Ukazał się w 41 edycjach: od stycznia 1661 do lipca 1661 r.
    • 27 numerów wyszło w Krakowie, a 14 w Warszawie.
    • Redakcją zajął się Hieronim Pinocci, osobisty doradca Jana Kazimierza.
    • Współpracował z krakowskim drukarzem Janem Aleksandrem Gorczynem.
    • Pinocci z poczty dyplomatycznej, która spływała do Polski, układał tzw. bruliony depesz, i przesyłał Gorczynowi do druku.
    • Treść obejmowała także informacje ze źródeł ustnych, dotyczące wydarzeń w kraju i za granicą.
    • Były tam także teksty publicystyczne.
    • Nakład: 250 - 300 egzemplarzy - niewielki, ale i docelowa grupa odbiorców liczyła nie więcej niż 200 osób.
    • Ta propaganda okazała się jednak bezskuteczna, i wtedy zrezygnowano z jego wydawane.

  • Po upadku "Merkuriusza" znowu dominowały druki ulotne.
  • Pewną niewielką zmianą było wydanie w 1695 r. przez króla Jana III Sobieskiego pierwszego przywileju na wydawanie drukiem wszelkich nowin cudzoziemskich Włochowi Janowi Aleksandrowi Priamiemu.

    • Przewidział zbyt duży nakład i nieatrakcyjną dla szlachty formułę pisma.
    • W ramach tego przywileju wydawał: "Awizo", "Gazetę z Warszawy", "Wiadomości różne Cudzoziemskie".
    • Na początku w. XVIII inicjatywa Priamiego upadła i nadal dominowały druki ulotne.

  • W 1718 r., w Królewcu, czyli poza granicami Polski, Jan Dawid Cenkier, wydał kilkanaście egzemplarzy informacyjnego pisma "Poczta królewiecka".

    • Zawierało ono przedruki z gazet niemieckich i austriackich oraz korespondencję od znajomych Cenkiera z terenu Królestwa.
    • Było nastawione na czytelnika w Polsce.
    • Nakład: 500 - 600 egzemplarzy.
    • Jest to najznakomitszy przykład polszczyzny tego okresu.

  • 1729 r. to początek polskiej informacyjnej prasy periodycznej.

    • Przyczyny:

      • Wzrost znaczenia Warszawy.
      • Czas uspokojenia sytuacji międzynarodowej.
      • Brak ograniczeń formalno-prawnych.

    • W 1729 r. król wydał pozwolenie o charakterze monopolu dla zakonu pijarów na wydawanie gazet informacyjnych w języku polskim w Koronie.
    • Podobne pozwolenie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego otrzymała Akademia Wileńska.
    • W ten sposób od stycznia 1729 r. ukazują się:

      • "Nowiny polskie" - problematyka krajowa.
      • "Relata refero" - wiadomości zagraniczne.

    • W końcu 1729 r. zmieniono te tytuły na odpowiednio:

      • "Kurier polski" (pod względem ilości informacji czołówka europejska).
      • "Uprzywilejowane wiadomości z cudzych krajów"

    • Twórcą tych pism był ks. Jan Małmański.
    • W 1737 r. w jednym z numerów "Kuriera Polskiego" wydrukowano informację o porodzie królowej, zamieniając przez omyłkę słowo "królowa" na "krowa".
    • W rezultacie pijarzy zostali pozbawieni koncesji, która została przyznana jezuitom.
    • Jednak w rękach jezuitów poziom pisma się obniżył.
    • Na pocieszenie pijarzy dostali pozwolenie na wydawanie prasy w językach obcych.

  • W połowie XVIII zaczyna dominować na rynku pism informacyjnych ośrodek wileński z "Kurierem litewskim" na czele.
  • W 1773 r. następuje kasata zakonu jezuitów i upada ich monopol.
  • Do przejęcia monopolu pretenduje Franciszek Bohomolec, ale dostaje go dożywotnio ex-jezuita, ks. Stefan Uskina (reprezentant konserwatywnej szlachty, bardzo dobrze wykształcony, wzór intelektualisty).

    • W 1774 r. Uskina wydaje pierwszy numer "Gazety warszawskiej".
    • Łączyła ona w sobie informację i wątki publicystyczne (sprawy ideologii i ustroju).
    • Nurt konserwatywny, przeciwstawiający się liberalizmowi, francuskim encyklopedystom i ideologii oświeceniowej
    • Serwis składał się z doniesień listowych i nie odbiegał od standardu europejskiego.
    • Uskina był pierwszym redaktorem, który manipulował informacją.
    • "Gazeta warszawska" szczególną rolę odegrała w momencie przełomowym dla Polski, czyli w okresie obrad Sejmu Wielkiego (1788 - 1792), wspierając przeciwników reformy ustrojowej i konstytucji III maja.
    • W latach 1774 - 1794 ukazywała się 2 razy w tygodniu, po 8 stron, w nakładzie od 500 do 1500 egzemplarzy.
    • Uskina wprowadził ogłoszenia i prenumeratę.

  • Zaczął tworzyć się rynek prasowy: istniały gazety obcojęzyczne, wydawane nadal przez pijarów oraz były dostępne gazety zagraniczne.
  • Zaczęły też pojawiać się gazetki pisane:

    • Druki ulotne.
    • Nieperiodyczne.
    • Powstawały w Krakowie, Gdańsku lub Toruniu.
    • Były zbiorem korespondencji z różnych miejsc.
    • Spełniały też funkcję propagandową.
    • Były inspirowane przez niektórych przedstawicieli elity władzy.
    • Miały na celu dyskredytowanie niektórych ludzi ze świata polityki, więc...

  • W 1784 r. marszałek Władysław Górowski wprowadził cenzurę (po raz pierwszy) na tego typu wydawnictwa.
  • Sytuacja w Galicji:

    • Przez dłuższy czas nie miała własnej prasy.
    • W styczniu 1776 Antoni Piller stworzył gazetę informacyjną w języku francuskim "Dziennik Lwowski"

  • W czasie obrad Sejmu Wielkiego 1788 - 1792.

    • Uskina zwalczał wszelkie próby zmian, więc powstała potrzeba stworzenia pisma reprezentującego tendencje reformatorskie.
    • Ale istniał problem natury prawnej, bo Uskina ze swoją "Gazetą Warszawską" miał monopol.
    • I niezgodnie z prawem, z inspiracji marszałka litewskiego Ignacego Potockiego, przywódcy Stronnictwa Patriotycznego, poseł Julian Ursyn Niemcewicz, Józef Weyssenhoff i Tadeusz Mostowski w grudniu 1790 podpisali tzw. Prospekt "Gazety Narodowej i Obcej", zapowiedź wydania tego tytułu.
    • Ludzie Uskiny rozpoczęli kampanię przeciwko wydaniu tej gazety.
    • Zignorowali nawet złamanie monopolu, ale żądali poddania gazety cenzurze, co odrzucił Sejm.
    • Pierwszy numer wyszedł 1 stycznia 1791 r., a ostatni w sierpniu 1792r.
    • Gazeta Narodowa i Obca:

      • Miała więcej informacji niż "Gazeta Warszawska".
      • Pod względem formy była nowoczesna, podobna do dzienników europejskich.
      • Źródła: informacje pocztowe, "kwity" na przeciwników politycznych.
      • Relacjonowała prace Sejmu.
      • Drukowała części Konstytucji III maja.
      • Osiągała wtedy bardzo duży nakład.
      • Gdyby nie interwencja rosyjska i zwycięstwo Konfederacji Targowickiej, to...

    • Gdy jeszcze "Gazeta Narodowa i Obca" osiągała rekordowe wyniki, do gry wszedł III wydawca: ks. Karol Malinowski, ex-jezuita.

      • W 1792 r. zaczął wydawać nowy tytuł informacyjny "Korespondent Warszawski".
      • 3 x w tygodniu, odniósł sukces.
      • Była to gazeta bardziej stołeczna.
      • Formy mniej ambitne.
      • Skierowana do czytelnika mniej wyrobionego, mieszczanina.
      • Sprzyjająca reformatorom.

    • Zwycięstwo Konfederacji Targowickiej spowodowało zmiany:

      • Dekret wydany w Starym Konstantynowie marszałek konfederacji Szczęsny Potocki nakazał zamknięcie "Gazety N. i O." i pociągnięcie do odpowiedzialności wydawców tej gazety.
      • W 1792 r. władze konfederacji wysłały do wszystkich drukarni na terenie Korony i Litwy zarządzenie oznaczające cenzurę prewencyjną.
      • Obejmowała ona tylko wiadomości z kraju.
      • Spośród pism "patriotycznych" został tylko "Korespondent" Malinowskiego.
      • I Uskina chciał Malinowskiego pozbawić prawa do wydawania gazety, tym bardziej, że formalnie to właśnie Uskina miał nadal monopol.

    • Uskina zawarł umowę z Malinowskim, na podstawie której "Korespondent" mógł ukazywać się tylko do końca roku.
    • Ale Malinowski z umowy się nie wywiązał i zaczął prowadzić poufne rozmowy z konfederatami.
    • I w 1792 Malinowski otrzymał koncesję na wydawanie swojej gazety od Szczęsnego Potockiego.
    • Uskina się wkurwił i rozpoczął bezskuteczną kampanię drukami ulotnymi przeciwko Malinowskiemu.
    • Jednak przypadkowo gazeta Malinowskiego popełniła błąd, przedrukowując z niemieckiego pisma wiadomość o dezercji polskich żołnierzy.
    • Informacja ta, jako pochodząca z przedruku zagranicznego, nie podlegała cenzurze prewencyjnej, ale Uskina przesłał ten numer, z własnym komentarzem, do siedziby Konfederacji.
    • I władze uznały, że tekst ten jest bardzo szkodliwy i w wyniku procesu sądowego usunięto Malinowskiego z redakcji, ale nie zlikwidowano pisma.
    • Ta przepychanka została wykorzystana przez posła konfederacji, Tadeusza Włodka.
    • Włodek uzyskał dla siebie monopol prasowy na całym obszarze RP (od października 1793 r.), z zastrzeżeniem poszanowania dożywotniego prawa wydawania pisma przez Uskinę, co było formalnością, bo Uskina już dogorywał.

      • Od 1794 r. zaczął wydawać "Gazetę Krajową".
      • W kwietniu wybuchła Insurekcja Kościuszkowska, i Włodek uciekł na Litwę, a tytuł przejął Antoni Lesznowski.

    • Lesznowski przekształcił "GK" w "Gazetę Wolną Warszawską".

  • Czasopisma społeczno-kulturalno-literackie:

    • W II połowie XVIII w Europie pojawiły się czasopisma moralizatorskie, które miały wykonywać czytelników w duchu ideologii oświeceniowej.
    • Zaczął tam dominować esej filozoficzno-moralizatorski.
    • Pierwsze takie polskie pismo to, wychodzące od 1761 r., "Patriota polski, kartki tygodniowe zawierający".
    • Drugie - "Monitor":

      • forum dyskusji ludzi oświecenia,
      • wychodził 1765 - 1785 r.,
      • o formule ściągniętej ze "Spectatora",
      • publikował: Diderota, Bohomolca, Naruszewicza.
      • zawierał eseje i felietony (Bohomolca).

    • "Zabawy przyjemne i pożyteczne":

      • pismo inspirowane przez otoczenie króla Stanisława Augusta.
      • Red. Adam Naruszewicz, pisał tam ks. Ignacy Krasicki.
      • Pismo rozrywkowe, dominowały w nim formy literackie.
      • "Bawić ucząc i ucząc bawić" (moim zdaniem raczej "bawić ucząc i uczyć bawiąc").
      • Uznawane za nieformalny organ Obiadów Czwartkowych.

    • "Pamiętnik Polityczny i Historyczny"

      • wydawany od 1782 r. przez ks. Piotra Świtkowskiego (jezuita).
      • Przedruki zagraniczne i informacje z różnych dziedzin (ekonomia, nauka)
      • Pierwsze polskie pismo populrno-naukowe.

    • "Magazyn Warszawski"

      • też wydawany przez ks. Świtkowskiego.
      • Pierwszy polski magazyn.
      • Adresowany do odbiorców obojga płci.
      • 1784 - 1786 r.
      • w 1792 r. Konfederacja Targowicka zakazała wydawania ks. Świtkowskiemu "Pamiętnika..."

    • "Dziennik Handlowy".

      • Specjalistyczne pismo prawno - handlowe.
      • Założyciel i redaktor: Tadeusz Podlecki.

    • Podsumowanie:

      • Grupa czasopism społeczno - literacko - naukowo - moralizatorskich w Polsce nie odbiegały poziomem od europejskich tego typu wydawnictw.

  • Okres Insurekcji Kościuszkowskiej (wrzesień 1794):

    • Zniesiono stworzone przez Konfederację instrumenty ograniczania prasy.
    • Przez cały ten okres ukazywała się w Warszawie "Gazeta wolna warszawska" Antoniego Lesznowskiego.

      • Charakter umiarkowany, nie wspierała radykalnych środowisk jakobińskich.

    • "Korespondent narodowy i zagraniczny" wznowiony przez ks. Malinowskiego miał podobną linię polityczną.
    • Powstańcy przywiązywali do prasy wielką wagę.
    • W ramach rządu powstańczego: Rady Najwyższej Narodowej działał Wydział Instrukcji Narodowej, czyli I ministerstwo propagandy.
    • Na czele WIN stanął ks. Franciszek Xawery Dmochowski (pijar, satyryk i krytyk, politycznie bliski radykalnym jakobinom)
    • W lipcu 1794 ukazała się "Gazeta rządowa".

      • Oficjalny organ rządu powstańczego.
      • Krytykowana za radykalizm.
      • Publikowała tajne dokumenty ambasad państw zaborczych.
      • Przestała się ukazywać, gdy wojska rosyjskie zajęły Warszawę.

    • Jednak po pewnym czasie władze rosyjskie zezwoliły na wydawanie gazet Lesznowskiego (tytuł zmieniony na "Gazeta Warszawska") i Malinowskiego.
    • Wraz z powrotem Rosjan przybył Tadeusz Włodek, który przejął "Gazetę Warszawską" w 1795.
    • Gdy w 1796 r. Warszawa została wcielona do terytorium Prus decyzją III rozbioru Polski, Włodek utracił przyznany przez Rosjan monopol.
    • Władze pruskie rozpoczęły nowy proces koncesyjny.

      • Nie uznawały monopolu.
      • Wprowadziły koncesje, na którą Włodek nie miał szans.

    • Wnioski koncesyjne złożyli Malinowski (odrzucony) i Lesznowski (otrzymał).

Pozostałe części cyklu Historia prasy polskiej:


Udostępnij znajomym:

dodaj na Facebook prześlij przez Messenger dodaj na Twitter dodaj na LinkedIn

PRZERWA NA REKLAMĘ

Zobacz artykuły na podobny temat:

Haaretz. Historia izraelskiej gazety, grającej Izraelowi na nerwach

Małgorzata Dwornik
Podziwiany przez wielu obcokrajowców i niewielu Izraelczyków. Przez wielu znienawidzony, głównie przez Izraelczyków. Czytany przez niewielu, przez wielu potępiany, jest to wysoce ideologiczna pozycja wysokiej jakości. Tak dziennikarze The New York Times piszą o swoich kolegach po fachu z najstarszego dziennika w Izraelu.

Axel Eggebrecht. Pierwszy głos niemieckiego radia po wojnie

Małgorzata Dwornik
Krytyk filmowy, pisarz i scenarzysta. Przed radiowym mikrofonem tuż po wojnie posadzili go Brytyjczycy. I był to doskonały ruch. Axel Eggebrecht to prekursor radio-feature, autor dekalogu dla twórców audycji radiowych, twórca "Studia Junior" i nauczyciel pokoleń dziennikarzy. Dziś nagroda jego imienia przyznawana jest najlepszym niemieckim radiowcom.

China Central Television. Historia CCTV, czyli 中国中央电视台

Małgorzata Dwornik
Podobno pierwsze logo chińskiej telewizji narysował osobiście Mao Zedong. Władza początkowo mocno wspierała rozwój telewizji, by w końcu przestraszyć się jej siły i wydać nakaz zlikwidowania wszystkich anten satelitarnych. Oprócz obostrzeń i cenzury, pracownicy chińskiej telewizji mają obowiązek świecić przykładem. Do dziś każdy dziennikarz czy aktor, który został przyłapany na braniu narkotyków czy korzystaniu z usług prostytutek ma zakaz wstępu na wizję.

Clarin, czyli Trąbka. Argentyńskie rozwiązanie argentyńskich problemów

Małgorzata Dwornik
Pierwszy numer nowej, argentyńskiej gazety Clarin ukazał się 28 sierpnia 1945 roku. Był innowacją na skalę światową. Kiedy dzienniki na całym świecie wydawane były w formacie arkusza, Clarin był tabloidem. Jego twórca, Roberto Noble, zaprezentował czytelnikom dziennik “nie napuszony” i “nie tylko polityczny”. Oto jego historia.

Sky News. Historia pionierów dziennikarstwa helikopterowego

Małgorzata Dwornik
Pierwszy całodobowy kanał informacyjny w Wielkiej Brytanii był od początku oczkiem w głowie Ruperta Murdocha. Pojawił się wcześniej od BBC, żeby uniezależnić się od kablówek trafił na satelitę. I od 30 lat zdobywa prestiżowe nagrody oraz... wywołuje skandale.

William Randolph Hearst - twórca czwartej władzy

Przemysław Szczypczyk
William Randolph Hearst jest uważany za twórcę współczesnych mass mediów. Postanowił dosięgnąć swoim dziennikiem "człowieka na ulicy i kobietę w kuchni".

Chłopcy Murrowa z CBS. Historia mistrzów omijania wojennej cenzury

Małgorzata Dwornik
Reporterzy wojenni pod wodzą Edwarda Murrowa nadawali z okupowanych krajów II wojny światowej, przechytrzając niemieckich cenzorów. Przeprowadzili wywiady z Hitlerem, Goebbelsem i Himmlerem. Lądowali w Normandii, a potem szli razem z frontem. Paryż niechcący "wyzwolili" nawet trzy dni przed faktem.

więcej w dziale: Historia mediów

dołącz do nas

Facebook LinkedIn X Twitter Google RSS

praca w mediach

Wydawca, influencer
Whitepress Dziennikarz
oferty mediów lokalnych, regionalnych i ogólnopolskich Więcej

reklama

rectangle Play
Rozlicz PIT i przekaż 1,5% na projekty fundacji Ogólnopolski Operator Oświaty

zarabiaj

Zarabiaj przez internet

więcej ofert



Reporterzy.info

Dla głodnych wiedzy

Nasze serwisy

Współpraca


© Dwornik.pl Bartłomiej Dwornik 2oo1-2o24