menu szukaj
tygodnik internetowy ISSN 2544-5839
nowe artykuły w każdy poniedziałek
tytuł monitorowany przez IMM i PSMM
zamknij

7.08.2006 Historia mediów

Historia prasy polskiej - lata 1831-1914

Krzysztof Dowgird

Zawsze w sytuacjach zrywów narodowych prasa zaczynała wychodzić poza cenzurą. Wykłady Magisterskiego Zaocznego Studium Dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim.

Prasa powstania listopadowego


  • Zawsze w takich sytuacjach prasa zaczyna wychodzić poza cenzurą.
  • Tak się też stało 30. listopada 1830 r., a trwało do kapitulacji Warszawy we wrześniu 1831 r.
  • Mimo wolnej prasy istniały urzędy cenzury, które nie działały,ale czekały na swój czas.
  • Już w pierwszych miesiącach wojskowi stwierdzili, że prasa zbyt surowo ocenia ich działania.
      `
    • I chcieli powrotu do cenzury.
    • Ale 11. grudnia 1830 Rząd Tymczasowy wydał decyzję o likwidacji urzędu cenzury.

  • Rzecznikami wolności prasy byli liberałowie, a przede wszystkim Partia Kaliska Liberałów.

    • Ugrupowanie najbardziej radykalne.
    • Na czele bracia Wincenty i Bonawentura Niemojowscy.

  • Po wybuchu powstania Bruno Kiciński przeszedł metamorfozę - z liberała przeistoczył się w przeciwnika i zaczął nawoływać do podjęcia rozmów z Rosją.
  • Cechą charakterystyczną tego czasu było pojawienie się prasy w miastach, w których jeszcze jej nie było.

    • Kalisz.
    • Radom.
    • Lublin.
    • Suwałki

  • Dziennik "Polak Sumienny".

    • Dziennik powstańczy.
    • Postawa zachowawcza - optujący za porozumieniu się z Rosją.
    • Redaktor naczelny: Bruno Kiciński.

  • Dziennik "Kurier Polski".

    • Liberalny.
    • Związany z Partią Kaliskich Liberałów braci Niemojowskich.

  • Pismo "Nowa Polska".

    • Nawoływało do "walki aż do końca, do zwycięstwa".
    • Powstało w styczniu 1931 r.
    • Założycielem był brat Maurycego, Bazyli Mochnacki + grupa dziennikarzy z "Kuriera Polskiego".
    • Maurycy pisał tam publicystykę, która powstrzymywała skutecznie przed rozpoczęciem rozmów kapitulacyjnych z Rosją.
    • Pismo to zainicjowało akcję, która skończyła się upadkiem dynastii Romanowów.

      • Ten akt detronizacji przyczynił się do tego, iż władze rosyjskie zniechęciły się do układania z Polakami.

  • Akcje propagandowe w krajach Europy Zachodniej.

    • Były to wydawnictwa w językach obcych przygotowywane przez wydział dyplomatyczny Rady Najwyższej Narodowej, czyli MSZ Rządu Powstańczego.
    • Były to:

      • "Dziennik Warszawski" po niemiecku.
      • "Echo Polski" po francusku.

  • Kiedy sytuacja militarna zaczęła się pogarszać, cała prasa, nawet zachowawcza, zaczęła krytykować działania dowódców wojskowych.

    • W jednym z pism ukazał się krytyczny text o generale Skrzyneckim,
    • Odpowiedzią był atak oficerów uzbrojonych w kije na tę właśnie redakcję.
    • Skrzynecki powiedział: "Tam, gdzie jest wolność prasy, powinna być wolność kija."

  • W marcu 1831 Bruno Kiciński demonstracyjnie rezygnuje z funkcji redaktora naczelnego "Polaka Sumiennego".

    • Pismo się radykalizuje i staje się sojusznikiem "Nowej Polski".
    • Redakcję przejmuje Felix Saniecki.

  • Zwolennicy rokowań i zakończenia powstania zakładają więc swoje nowe pismo, "Zjednoczenie".

    • Kwiecień 1831.

  • We wrześniu 1831 r., po wkroczeniu wojsk rosyjskich do Warszawy, kończy się powstańczy epizod prasy warszawskiej.

Prasa polska w latach 1831 - 1863


  • Po powstaniu listopadowym utrzymuje się przewaga ilościowa wydawana na terenie Królestwa Polskiego (185 na 475).

    • 130 w zaborze pruskim.
    • 160 w austriackim.

  • Także w aspekcie merytorycznym.
  • Cechy prasy wydawanej na terenie Królestwa Polskiego i Litwy:

    • Efemeryczność.

      • Na 185 jedynie 7 tytułów przetrwało cały okres międzypowstaniowy.
      • 50 % ukazywało się ponad dwa lata.

    • Szybki rozwój:

      • Przynajmniej do 1843 r., kiedy zaostrzono represje.
      • 1843 - 1855: regres.
      • Po 1855 (po wojnie krymskiej) ponowny wzrost, spowodowany mniejszymi represjami

    • Prasa informacyjna:

      • W 1832 na rynku pozostały 3 tytuły:

        • "Gazeta Warszawska" Antoniego Lesznowskiego.
        • "Kurier Warszawski".
        • Konserwatywny "Dziennik Powszechny".

      • Obniżył się poziom tej prasy:

        • Była cenzura dwustopniowa:

          • Prewencyjna.
          • Represyjna.

      • Zaczyna uciekać od tematyki politycznej i ideologicznej.

        • Przypomina suche biuletyny informacyjnych.

      • Treść:

        • Wiadomości krajowe, redagowane w stylu oficjalnych raportów.
        • Wiadomości zagraniczne, przedrukowywane z konserwatywnych dzienników zachodnioeuropejskich.
        • Dużo miejsca zabierały:

          • Kronika towarzyska.
          • Wiadomości giełdowe.
          • Ogłoszenia.

      • Pod kątem estetycznym - cienko, mimo, że na zachodzie wszystko szło do przodu.

        • Na zachodzie swoje reformy wprowadzał wtedy (1835) Emil de Girardin.

  • Jako nową inicjatywę należy wymienić pojawienie się w Krakowie, w 1848 r. dziennika "Czas".

    • Był to zwiastun w układzie dziennika informacyjnego.
    • Organ konserwatystów krakowskich - stańczyków.
    • Wzorował się na brytyjskim "Timesie".
  • Cenzura rosyjska wprowadziła "zapisy".

    • Były to tematy, zestawienia, które nie mogły być poruszane i rozwijane.
    • Były to także konkretne zwroty ("Opiekuńczy Rząd drzewek pomarańczowych").

  • W latach 50. XIX w. prasa polska zmieniła całkowicie swoje oblicze.
  • W marcu 1851 r., po 16 latach od reform Emila de Girardin, ukazuje się "Dziennik Warszawski".

    • Redaktor naczelny: Henryk Drzewuski, prekursor gawędy jako gatunku publicystycznego.

      • Był zwolennikiem utrzymania politycznego status quo.
      • Otrzymał kasę na to pismo od Namiestnika Królestwa Polskiego.
      • Ta inicjatywa, z pozoru prywatna, miała służyć propagowaniu działalności Namiestnika i Rządu Królestwa Polskiego.
      • Ze względu na niejasne powiązania redaktora, znani dziennikarze odmawiali mu współpracy.
      • Jedyną znaczącą postacią był początkowo August Wilkoński, a później Julian Bartoszewicz, Konstanty Waligórski, Wacław Szymanowski.
    • Układ:

      • Czterokolumnowy.
      • Numer otwierał artykuł wstępny.
      • Potem - zestawienia najważniejszych wiadomości.
      • Na podwale - rubryka felietonowa, która była jednocześnie rubryką recenzji teatralnej.

    • Ta pozycja rozpoczęła łańcuch radykalnych zmian w prasie.

  • Zmienia się w tym czasie pogląd na prasę - wydawcy patrzą na nią, jak na towar.

    • Rzewuski rozpoczyna walkę konkurencyjną.

  • Na konkurencyjne wyzwanie Rzewuskiego reaguje pierwszy Antoni Lesznowski, wydawca "Gazety Warszawskiej"

    • Zmienia układ gazety.
    • Ale poszerza też dział literacki i społeczny.
    • Wprowadza stałe honoraria dla swoich publicystów, co oznacza wykrystalizowanie się zawodu dziennikarskiego.

      • Pozwala to na ściągnięcie dobrych autorów.

  • Od tego momentu zaczyna się różnicowanie statusu dziennikarza, wynikające z powodzenia u czytelników.
  • Po roku 1850 na łamy dzienników wkracza literatura.

    • Jest to spowodowane zarówno zapotrzebowaniem ze strony czytelników, jak i chęcią wypromowania literatury, która najpierw właśnie zaistniała w prasie, później w formie książkowej.
    • Formy:

      • Powieść odcinkowa.

        • Kraszewski.
        • Prus.
        • Orzeszkowa.
        • Sienkiewicz.

      • Nowela i opowiadanie.

    • Sprzyjało to wzrostom nakładów.
    • Zjawisko nie tylko polskie, ale także europejskie.

  • W końcu lat 50. rozpoczyna się era magazynów ilustrowanych.

    • "Tygodnik Ilustrowany".

      • 1859 r.
      • Dominowała publicystyka i literatura.
      • Bogato ilustrowany, ale nie fotografiami, a rycinami.
      • Tematyka podróżnicza, społeczna, literacka, historyczna.
      • Zrobi furorę (8000 egzemplarzy).

    • "Tygodnik Mód i Powieści".

      • 1862 r.
      • Inspirowany "Tygodnikiem Ilustrowanym".
      • Dla pań.

    • "Wędrowiec".

      • 1863 r.

  • Prasę wydawaną w Królestwie można podzielić na:

    • Tajną.
    • Jawną.

  • Prasa tajna to:

    • Wyraz polaryzacji światopoglądowej wśród elity intelektualnej.
    • Zjawisko niespotykane w krajach europejskich.

  • W latach 1861 - 64 wychodzi w drugim obiegu ponad 300 tytułów prasowych.
  • Cechy:

    • Nie cenzurowana.
    • Małe formaty.
    • Niewielka objętość.
    • Tematyka polityczna, patriotyczna, powstańcza.

  • Kulminacja: maj - sierpień 1863 r.

    • Wtedy trwały najbardziej intensywne walki między powstańcami a wojskami rosyjskimi.
    • Było to ponad 50 % tytułów.

  • "Strażnica"

    • Pierwsze pismo tajne: 1 września 1861 r.
    • Poglądy centrowe tzw. Grupy Sybiraków.
    • Redaktor naczelny: Agaton Giller.

      • Propagator solidaryzmu społecznego.
      • Przeciwnik najbardziej radykalnych grup powstańczych.

  • "Pobudka"

    • W październiku 1861 r. powstał w Warszawie tzw. Komitet Miejski.
    • Reprezentacja polityczna Stronnictwa Czerwonych.
    • 1 listopada 1861 r. Komitet Miejski wydał "Pobudkę"

      • Najbardziej radykalne pismo powstania styczniowego.
      • Żądała powołania tajnego Rządu Narodowego.
      • Nawoływała do walki zbrojnej.

  • Odbiór:

    • Prasa tajna była postrzegana przez społeczeństwo jako coś atrakcyjnego, ale niezbyt poważnego.
    • Nie wszyscy popierali ideę powstania zbrojnego.
    • Policja też się tą prasą specjalnie nie przejmowała.

  • 2 maja 1863 r. zabito Miniszewskiego, publicystę "Dziennika Powszechnego".

    • Było to pierwsze zabójstwo dziennikarza na tle politycznym, wymierzone w przeciwnika idei powstania.

  • Po stłumieniu powstania styczniowego władze carskie uruchomiły represje wobec dziennikarzy zaangażowanych w działalność powstańczą.

    • Osoby te umieszczono na liście i zabroniono im obejmować funkcji redaktorskich w prasie Królestwa i Litwy, a także rosyjskiej.
    • Powrócono do dwustopniowej cenzury prasy.

      • Na szczeblu najniższym istniał Warszawski Komitet Cenzury.
      • W miastach gubernialnych funkcje cenzorskie pełnił albo gubernator, albo jego zastępca.
      • Nad tym wszystkim był Zarząd Prasy ..., jako instytucja odwoławcza.
      • A nad nimi: Minister Spraw Wewnętrznych Cesarstwa.

    • Ogromnie to skomplikowało proces wydawania prasy i zakładania pism.

      • Struktura ta była bardzo skorumpowana.

Sytuacja prasy po powstaniu styczniowym


  • Zachowano dotychczasowe pisma informacyjne, magazyny.

    • W latach 1864 - 70 nastąpił okres stagnacji, spowodowany represjami.

  • Upadający "Kurier Warszawski" w wyniku zmiany stał się czołowym pismem informacyjnym wydawanym na obszarze ziem polskich.

    • Reformatorem był Wacław Szymanowski, działacz powstańczy.
    • I nie mógł stać się redaktorem odpowiedzialnym, a to mu było potrzebne do przeprowadzenia reform.
    • Przez 8 lat, do 1876 r. walczył o to, aż mu się udało.
    • Ale już w trakcie reformował pismo etapami:

      • Zatrudnił:

        • Bolesława Prusa (kronika tygodniowa: felieton/reportaż).
        • Wiktora Gomulickiego (reportaże, literatura).
        • Feliksa Fryze (kolumna ciekawostek).

    • W 1880 r. Szymanowski, jako pierwszy, stworzył ekipę stałych zagranicznych korespondentów.
    • Podpisał umowy z zagranicznymi agencjami zagranicznymi.
    • W 1883 r. "KW" przechodzi na dwa wydania: poranne i popołudniowe.
    • Szymanowski wprowadza nowoczesny sprzęt: gilotyny i maszynę pospieszną (rotacyjną).
    • Jako pierwszy wprowadził harmonogram działania redakcji - bardzo precyzyjnie przestrzegany do 1939!
    • Był to pierwszy dziennik, który docierał na obszar całej byłej RP.

  • "Kurier Poranny".

    • Rywal "Kuriera Warszawskiego" w zakresie informacji.
    • Od 1877 r.
    • Redaktor naczelny: Feliks Fryze.
    • Była to gazeta "do śniadania", dostępna w sklepach i kawiarniach.

      • Wychodziła o 9:00, trzy godziny wcześniej, niż "Kurier Warszawski".

    • Więcej ciekawostek niż informacji poważnych; bazował na sensacji.
    • Nakład: 5000 egz.

  • "Kurier Codzienny"

    • Istniał wtedy zapis, iż prasa nie powinna się ukazywać w niedziele oraz święta religijne i państwowe.

      • Przepis nie wytrzymał pod naporem rynku, i go zmieniono.

    • Tę lukę wykorzystał "Kurier Codzienny", który był wydawany 7 razy w tygodniu.
    • Najwięcej informacji przynosił właśnie w niedzielę.
    • Redaktor naczelny: Karol Kursz.
    • Nakład: 5000 egz.

  • Oprócz kurierów, bazujących na sensacji, ukazywały się też dzienniki poważne, dzienniki opinii.
  • "Gazeta Polska".

    • Konserwatywna, zachowawcza, lojalna wobec władz.
    • Jednym z publicystów był Józef Ignacy Kraszewski, a także Bolek Prus.

  • "Słowo".

    • Redaktor naczelny: Henryk Sienkiewicz.
    • Publikował "Trylogię"
    • Osiągnął 10 000 stałych prenumeratorów.

  • Po powstaniu styczniowym pojawiła się w Warszawie prasa pozytywistyczna, oraz tygodniki.
  • "Przegląd Tygodniowy".

    • Wychodził od 1866 r.
    • Redaktor: Aleksander Świętochowski.
    • Był to manifest pozytywistów.
    • Tam ukazał się tekst "Wy i My", rozliczający się z romantykami.
    • Zdominowany przez publicystykę Świętochowskiego.

  • "Prawda".

    • Od 1881 r.
    • Też Alex Świętochowski.

  • Prasa Ilustrowana:
  • "Kłosy"

    • Od 1865 r.

  • "Bluszcz"

    • Też od 1865 r.
    • Dla Kobiet.

  • Pierwsze periodyki partyjne.

    • Opóźnienie w stosunku do Europy:

      • W zaborze rosyjskim działalność polityczna była zabroniona.
      • W zaborze pruskim było trudno, ale dawało radę.
      • W austriackim działalność była legalna i tam najwcześniej powstała taka prasa.

  • Na terenie Galicji powstała prasa narodowa / endecka.
  • "Przegląd wszechpolski".

    • Od 1895 r. przez Romana Dmowskiego.
    • Publikowało najważniejsze teksty programowe.

  • "Polak".
  • W Galicji powstała też prasa ruchu ludowego.

    • Powstała ona z inicjatywy księdza Stanisława Stojałowskiego, ale nie była to prasa ściśle partyjna.

  • "Przyjaciel ludu"

    • Wydawany przez Marię i Bolesława Wysołków (?)
    • Od 1889 r. we Lwowie.
    • Publicyści tego pisma aktywnie organizowali ruch ludowy, co doprowadziło do powstania w 1913 r. partii chłopskiej PSL "Piast".
    • Wtedy też ukazało się pismo "Piast".

  • W Galicji narodziła się prasa socjalistyczna.
  • "Praca"

    • Od 1879 r. przez Józefa Daniluka (?) we Lwowie.
    • Poruszało kwestie socjalne.

  • "Naprzód"

    • Organ socjaldemokracji galicyjskiej.
    • Redakcja: Ignacy Krasiński.
    • W 1900 "Naprzód" stał się pierwszym polskim dziennikiem socjalistycznym

  • W zaborze pruskim pojawiła się legalna prasa chadecka.

    • Głównie na Śląsku.
    • Przy udziale kleru - ksiądz Stanisław Adamski

  • W zaborze pruskim od 1891 r. ukazuje się legalna prasa socjalistyczna, odnosząca się do socjaldemokracji niemieckiej (SPD), której polskie komórki socjalistyczne były częścią.
  • "Gazeta Robotnicza"

    • Od 1892 r. w Katowicach.

  • W zaborze rosyjskim działalność polityczna była zakazana.

    • W konspiracji działali socjaliści.
    • Partia Socjalistyczna Zaboru Rosyjskiego powstała w 1893 r.

  • "Robotnik"

    • Wydany w czerwcu 1894 przez Józefa Piłsudskiego.

  • Na terenie zaboru rosyjskiego wielką rolę odegrała prasa emigracyjna, wydawana w:

    • Londynie.
    • Paryżu.
    • Genewie.

Pozostałe części cyklu Historia prasy polskiej:


Udostępnij znajomym:

dodaj na Facebook prześlij przez Messenger dodaj na Twitter dodaj na LinkedIn


PRZERWA NA REKLAMĘ

Zobacz artykuły na podobny temat:

The Huffington Post. Pierwszy internetowy tytuł z Pulitzerem

Małgorzata Dwornik
9 maja 2005 roku “zwariowana czwórka” Huffington, Breitbart, Lerer i Peretti, mając na start milion dolarów, ruszyła na podbój internetu. Sceptycy nie wróżyli im długiej kariery. Po roku musieli zmienić zdanie. The Huffington Post błyskawicznie zdobył serca internautów.

Cenzura - Włochy faszystowskie

Tomasz Jędrzejewski
Cenzura we Włoszech nie została stworzona przez reżim faszystowski i nie skończyła się wraz z nim, ale miała ogromny wpływ na życie mieszkańców kraju podczas jego panowania.

Autoportret reportera, wywiad z Ryszardem Kapuścińskim

Jacek Antczak
Ryszard Kapuściński o sobie, wojnie i dziennikarzach ryzykujących życie. Wywiad opublikowany w dolnośląskim dzienniku "Słowo Polskie".

Kossuth Rádió. Historia węgierskiego radia zaczyna się w meblowozie

Małgorzata Dwornik
Pocztowcy z Budapesztu eksperymenty z falami eteru zaczęli na początku lat XX. Dekadę później mogli pochwalić się najlepszym na świecie, radiowym parkiem technicznym. Dziś publiczna rozgłośnia to numer dwa na Węgrzech.

Trouw. Historia holenderskiego dziennika, który wyszedł z podziemia

Małgorzata Dwornik
Powstał w czasie II wojny światowej i był jedną z najpopularniejszych gazet holenderskiego podziemia. Publikował poradniki ukrywania Żydów, co wielu pracowników przypłaciło życiem. Targany niemal bez przerwy wewnętrznymi konfliktami, przez chwilę prowadzona przez dwóch naczelnych. W tym roku Trouw świętuje 75 lat.

Historia agencji informacyjnej Reuters. Od gołębia do internetu

Małgorzata Dwornik
W marcu 1850 roku w gazetach ukazało się ogłoszenie: w Akwizgranie powstaje Instytut Nadawania Przesłań Telegraficznych, który za umiarkowaną opłatą, oferuje ważne wiadomości i ceny giełdowe prasie i domom finansowym w Belgii, we Francji i Anglii. Pierwsze wiadomości, przy pomocy telegrafu i gołębi, Paul Julius Reuter wysłał 28 kwietnia.

BRAVO. Historia sześćdziesięciolatka dla młodzieży

Małgorzata Dwornik
Pomysł stworzenia gazety dla "szalonych małolatów" lat 50. i 60. okazał się strzałem w dziesiątkę. Gwiazdy muzyki i filmu, ważne tematy i łamanie tabu, ocierające się o skandale - to była recepta na sukces. Milionowe nakłady to dziś już śpiew przeszłości, jednak BRAVO nadal potrafi dotrzeć do nastolatków. Buduje pozycję w mediach społecznościowych.

więcej w dziale: Historia mediów

dołącz do nas

Facebook Twitter Google+ LinkedIn RSS

reklama


Dwornik.pl • szkolenia • warsztaty • marketing internetowy



zarabiaj

Zarabiaj przez internet

więcej ofert



Reporterzy.info

Dla głodnych wiedzy

Nasze serwisy

Współpraca


© Dwornik.pl Bartłomiej Dwornik 2oo1-2o22