menu
tygodnik internetowy nr 4/2017
poniedziałek, 16 października 2017
tytuł monitoruje Instytut Monitorowania Mediów

7.08.2006 Historia mediów

Historia prasy polskiej - lata 1831-1914

Krzysztof Dowgird

Zawsze w sytuacjach zrywów narodowych prasa zaczynała wychodzić poza cenzurą. Wykłady Magisterskiego Zaocznego Studium Dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim.

Prasa powstania listopadowego


  • Zawsze w takich sytuacjach prasa zaczyna wychodzić poza cenzurą.
  • Tak się też stało 30. listopada 1830 r., a trwało do kapitulacji Warszawy we wrześniu 1831 r.
  • Mimo wolnej prasy istniały urzędy cenzury, które nie działały,ale czekały na swój czas.
  • Już w pierwszych miesiącach wojskowi stwierdzili, że prasa zbyt surowo ocenia ich działania.

    • I chcieli powrotu do cenzury.
    • Ale 11. grudnia 1830 Rząd Tymczasowy wydał decyzję o likwidacji urzędu cenzury.
  • Rzecznikami wolności prasy byli liberałowie, a przede wszystkim Partia Kaliska Liberałów.

    • Ugrupowanie najbardziej radykalne.
    • Na czele bracia Wincenty i Bonawentura Niemojowscy.
  • Po wybuchu powstania Bruno Kiciński przeszedł metamorfozę - z liberała przeistoczył się w przeciwnika i zaczął nawoływać do podjęcia rozmów z Rosją.
  • Cechą charakterystyczną tego czasu było pojawienie się prasy w miastach, w których jeszcze jej nie było.

    • Kalisz.
    • Radom.
    • Lublin.
    • Suwałki
  • Dziennik "Polak Sumienny".

    • Dziennik powstańczy.
    • Postawa zachowawcza - optujący za porozumieniu się z Rosją.
    • Redaktor naczelny: Bruno Kiciński.
  • Dziennik "Kurier Polski".

    • Liberalny.
    • Związany z Partią Kaliskich Liberałów braci Niemojowskich.
  • Pismo "Nowa Polska".

    • Nawoływało do "walki aż do końca, do zwycięstwa".
    • Powstało w styczniu 1931 r.
    • Założycielem był brat Maurycego, Bazyli Mochnacki + grupa dziennikarzy z "Kuriera Polskiego".
    • Maurycy pisał tam publicystykę, która powstrzymywała skutecznie przed rozpoczęciem rozmów kapitulacyjnych z Rosją.
    • Pismo to zainicjowało akcję, która skończyła się upadkiem dynastii Romanowów.

      • Ten akt detronizacji przyczynił się do tego, iż władze rosyjskie zniechęciły się do układania z Polakami.
  • Akcje propagandowe w krajach Europy Zachodniej.

    • Były to wydawnictwa w językach obcych przygotowywane przez wydział dyplomatyczny Rady Najwyższej Narodowej, czyli MSZ Rządu Powstańczego.
    • Były to:

      • "Dziennik Warszawski" po niemiecku.
      • "Echo Polski" po francusku.
  • Kiedy sytuacja militarna zaczęła się pogarszać, cała prasa, nawet zachowawcza, zaczęła krytykować działania dowódców wojskowych.

    • W jednym z pism ukazał się krytyczny text o generale Skrzyneckim,
    • Odpowiedzią był atak oficerów uzbrojonych w kije na tę właśnie redakcję.
    • Skrzynecki powiedział: "Tam, gdzie jest wolność prasy, powinna być wolność kija."
  • W marcu 1831 Bruno Kiciński demonstracyjnie rezygnuje z funkcji redaktora naczelnego "Polaka Sumiennego".

    • Pismo się radykalizuje i staje się sojusznikiem "Nowej Polski".
    • Redakcję przejmuje Felix Saniecki.
  • Zwolennicy rokowań i zakończenia powstania zakładają więc swoje nowe pismo, "Zjednoczenie".

    • Kwiecień 1831.
  • We wrześniu 1831 r., po wkroczeniu wojsk rosyjskich do Warszawy, kończy się powstańczy epizod prasy warszawskiej.

Prasa polska w latach 1831 - 1863



  • Po powstaniu listopadowym utrzymuje się przewaga ilościowa wydawana na terenie Królestwa Polskiego (185 na 475).

    • 130 w zaborze pruskim.
    • 160 w austriackim.
  • Także w aspekcie merytorycznym.
  • Cechy prasy wydawanej na terenie Królestwa Polskiego i Litwy:

    • Efemeryczność.

      • Na 185 jedynie 7 tytułów przetrwało cały okres międzypowstaniowy.
      • 50 % ukazywało się ponad dwa lata.
    • Szybki rozwój:

      • Przynajmniej do 1843 r., kiedy zaostrzono represje.
      • 1843 - 1855: regres.
      • Po 1855 (po wojnie krymskiej) ponowny wzrost, spowodowany mniejszymi represjami
    • Prasa informacyjna:

      • W 1832 na rynku pozostały 3 tytuły:

        • "Gazeta Warszawska" Antoniego Lesznowskiego.
        • "Kurier Warszawski".
        • Konserwatywny "Dziennik Powszechny".
      • Obniżył się poziom tej prasy:

        • Była cenzura dwustopniowa:

          • Prewencyjna.
          • Represyjna.
      • Zaczyna uciekać od tematyki politycznej i ideologicznej.

        • Przypomina suche biuletyny informacyjnych.
      • Treść:

        • Wiadomości krajowe, redagowane w stylu oficjalnych raportów.
        • Wiadomości zagraniczne, przedrukowywane z konserwatywnych dzienników zachodnioeuropejskich.
        • Dużo miejsca zabierały:

          • Kronika towarzyska.
          • Wiadomości giełdowe.
          • Ogłoszenia.
      • Pod kątem estetycznym - cienko, mimo, że na zachodzie wszystko szło do przodu.

        • Na zachodzie swoje reformy wprowadzał wtedy (1835) Emil de Girardin.
  • Jako nową inicjatywę należy wymienić pojawienie się w Krakowie, w 1848 r. dziennika "Czas".

    • Był to zwiastun w układzie dziennika informacyjnego.
    • Organ konserwatystów krakowskich - stańczyków.
    • Wzorował się na brytyjskim "Timesie".
  • Cenzura rosyjska wprowadziła "zapisy".

    • Były to tematy, zestawienia, które nie mogły być poruszane i rozwijane.
    • Były to także konkretne zwroty ("Opiekuńczy Rząd drzewek pomarańczowych").
  • W latach 50. XIX w. prasa polska zmieniła całkowicie swoje oblicze.
  • W marcu 1851 r., po 16 latach od reform Emila de Girardin, ukazuje się "Dziennik Warszawski".

    • Redaktor naczelny: Henryk Drzewuski, prekursor gawędy jako gatunku publicystycznego.

      • Był zwolennikiem utrzymania politycznego status quo.
      • Otrzymał kasę na to pismo od Namiestnika Królestwa Polskiego.
      • Ta inicjatywa, z pozoru prywatna, miała służyć propagowaniu działalności Namiestnika i Rządu Królestwa Polskiego.
      • Ze względu na niejasne powiązania redaktora, znani dziennikarze odmawiali mu współpracy.
      • Jedyną znaczącą postacią był początkowo August Wilkoński, a później Julian Bartoszewicz, Konstanty Waligórski, Wacław Szymanowski.
    • Układ:

      • Czterokolumnowy.
      • Numer otwierał artykuł wstępny.
      • Potem - zestawienia najważniejszych wiadomości.
      • Na podwale - rubryka felietonowa, która była jednocześnie rubryką recenzji teatralnej.
    • Ta pozycja rozpoczęła łańcuch radykalnych zmian w prasie.
  • Zmienia się w tym czasie pogląd na prasę - wydawcy patrzą na nią, jak na towar.

    • Rzewuski rozpoczyna walkę konkurencyjną.
  • Na konkurencyjne wyzwanie Rzewuskiego reaguje pierwszy Antoni Lesznowski, wydawca "Gazety Warszawskiej"

    • Zmienia układ gazety.
    • Ale poszerza też dział literacki i społeczny.
    • Wprowadza stałe honoraria dla swoich publicystów, co oznacza wykrystalizowanie się zawodu dziennikarskiego.

      • Pozwala to na ściągnięcie dobrych autorów.
  • Od tego momentu zaczyna się różnicowanie statusu dziennikarza, wynikające z powodzenia u czytelników.
  • Po roku 1850 na łamy dzienników wkracza literatura.

    • Jest to spowodowane zarówno zapotrzebowaniem ze strony czytelników, jak i chęcią wypromowania literatury, która najpierw właśnie zaistniała w prasie, później w formie książkowej.
    • Formy:

      • Powieść odcinkowa.

        • Kraszewski.
        • Prus.
        • Orzeszkowa.
        • Sienkiewicz.
      • Nowela i opowiadanie.
    • Sprzyjało to wzrostom nakładów.
    • Zjawisko nie tylko polskie, ale także europejskie.
  • W końcu lat 50. rozpoczyna się era magazynów ilustrowanych.

    • "Tygodnik Ilustrowany".

      • 1859 r.
      • Dominowała publicystyka i literatura.
      • Bogato ilustrowany, ale nie fotografiami, a rycinami.
      • Tematyka podróżnicza, społeczna, literacka, historyczna.
      • Zrobi furorę (8000 egzemplarzy).
    • "Tygodnik Mód i Powieści".

      • 1862 r.
      • Inspirowany "Tygodnikiem Ilustrowanym".
      • Dla pań.
    • "Wędrowiec".

      • 1863 r.
  • Prasę wydawaną w Królestwie można podzielić na:

    • Tajną.
    • Jawną.
  • Prasa tajna to:

    • Wyraz polaryzacji światopoglądowej wśród elity intelektualnej.
    • Zjawisko niespotykane w krajach europejskich.
  • W latach 1861 - 64 wychodzi w drugim obiegu ponad 300 tytułów prasowych.
  • Cechy:

    • Nie cenzurowana.
    • Małe formaty.
    • Niewielka objętość.
    • Tematyka polityczna, patriotyczna, powstańcza.
  • Kulminacja: maj - sierpień 1863 r.

    • Wtedy trwały najbardziej intensywne walki między powstańcami a wojskami rosyjskimi.
    • Było to ponad 50 % tytułów.
  • "Strażnica"

    • Pierwsze pismo tajne: 1 września 1861 r.
    • Poglądy centrowe tzw. Grupy Sybiraków.
    • Redaktor naczelny: Agaton Giller.

      • Propagator solidaryzmu społecznego.
      • Przeciwnik najbardziej radykalnych grup powstańczych.
  • "Pobudka"

    • W październiku 1861 r. powstał w Warszawie tzw. Komitet Miejski.
    • Reprezentacja polityczna Stronnictwa Czerwonych.
    • 1 listopada 1861 r. Komitet Miejski wydał "Pobudkę"

      • Najbardziej radykalne pismo powstania styczniowego.
      • Żądała powołania tajnego Rządu Narodowego.
      • Nawoływała do walki zbrojnej.
  • Odbiór:

    • Prasa tajna była postrzegana przez społeczeństwo jako coś atrakcyjnego, ale niezbyt poważnego.
    • Nie wszyscy popierali ideę powstania zbrojnego.
    • Policja też się tą prasą specjalnie nie przejmowała.
  • 2 maja 1863 r. zabito Miniszewskiego, publicystę "Dziennika Powszechnego".

    • Było to pierwsze zabójstwo dziennikarza na tle politycznym, wymierzone w przeciwnika idei powstania.
  • Po stłumieniu powstania styczniowego władze carskie uruchomiły represje wobec dziennikarzy zaangażowanych w działalność powstańczą.

    • Osoby te umieszczono na liście i zabroniono im obejmować funkcji redaktorskich w prasie Królestwa i Litwy, a także rosyjskiej.
    • Powrócono do dwustopniowej cenzury prasy.

      • Na szczeblu najniższym istniał Warszawski Komitet Cenzury.
      • W miastach gubernialnych funkcje cenzorskie pełnił albo gubernator, albo jego zastępca.
      • Nad tym wszystkim był Zarząd Prasy ..., jako instytucja odwoławcza.
      • A nad nimi: Minister Spraw Wewnętrznych Cesarstwa.
    • Ogromnie to skomplikowało proces wydawania prasy i zakładania pism.

      • Struktura ta była bardzo skorumpowana.

Sytuacja prasy po powstaniu styczniowym


    • Zachowano dotychczasowe pisma informacyjne, magazyny.
    • W latach 1864 - 70 nastąpił okres stagnacji, spowodowany represjami.
  • Upadający "Kurier Warszawski" w wyniku zmiany stał się czołowym pismem informacyjnym wydawanym na obszarze ziem polskich.

    • Reformatorem był Wacław Szymanowski, działacz powstańczy.
    • I nie mógł stać się redaktorem odpowiedzialnym, a to mu było potrzebne do przeprowadzenia reform.
    • Przez 8 lat, do 1876 r. walczył o to, aż mu się udało.
    • Ale już w trakcie reformował pismo etapami:

      • Zatrudnił:

        • Bolesława Prusa (kronika tygodniowa: felieton/reportaż).
        • Wiktora Gomulickiego (reportaże, literatura).
        • Feliksa Fryze (kolumna ciekawostek).
    • W 1880 r. Szymanowski, jako pierwszy, stworzył ekipę stałych zagranicznych korespondentów.
    • Podpisał umowy z zagranicznymi agencjami zagranicznymi.
    • W 1883 r. "KW" przechodzi na dwa wydania: poranne i popołudniowe.
    • Szymanowski wprowadza nowoczesny sprzęt: gilotyny i maszynę pospieszną (rotacyjną).
    • Jako pierwszy wprowadził harmonogram działania redakcji - bardzo precyzyjnie przestrzegany do 1939!
    • Był to pierwszy dziennik, który docierał na obszar całej byłej RP.
  • "Kurier Poranny".

    • Rywal "Kuriera Warszawskiego" w zakresie informacji.
    • Od 1877 r.
    • Redaktor naczelny: Feliks Fryze.
    • Była to gazeta "do śniadania", dostępna w sklepach i kawiarniach.

      • Wychodziła o 9:00, trzy godziny wcześniej, niż "Kurier Warszawski".
    • Więcej ciekawostek niż informacji poważnych; bazował na sensacji.
    • Nakład: 5000 egz.
  • "Kurier Codzienny"

    • Istniał wtedy zapis, iż prasa nie powinna się ukazywać w niedziele oraz święta religijne i państwowe.

      • Przepis nie wytrzymał pod naporem rynku, i go zmieniono.
    • Tę lukę wykorzystał "Kurier Codzienny", który był wydawany 7 razy w tygodniu.
    • Najwięcej informacji przynosił właśnie w niedzielę.
    • Redaktor naczelny: Karol Kursz.
    • Nakład: 5000 egz.
  • Oprócz kurierów, bazujących na sensacji, ukazywały się też dzienniki poważne, dzienniki opinii.
  • "Gazeta Polska".

    • Konserwatywna, zachowawcza, lojalna wobec władz.
    • Jednym z publicystów był Józef Ignacy Kraszewski, a także Bolek Prus.
  • "Słowo".

    • Redaktor naczelny: Henryk Sienkiewicz.
    • Publikował "Trylogię"
    • Osiągnął 10 000 stałych prenumeratorów.
  • Po powstaniu styczniowym pojawiła się w Warszawie prasa pozytywistyczna, oraz tygodniki.
  • "Przegląd Tygodniowy".

    • Wychodził od 1866 r.
    • Redaktor: Aleksander Świętochowski.
    • Był to manifest pozytywistów.
    • Tam ukazał się tekst "Wy i My", rozliczający się z romantykami.
    • Zdominowany przez publicystykę Świętochowskiego.
  • "Prawda".

    • Od 1881 r.
    • Też Alex Świętochowski.
  • Prasa Ilustrowana:
  • "Kłosy"

    • Od 1865 r.
  • "Bluszcz"

    • Też od 1865 r.
    • Dla Kobiet.
  • Pierwsze periodyki partyjne.

    • Opóźnienie w stosunku do Europy:

      • W zaborze rosyjskim działalność polityczna była zabroniona.
      • W zaborze pruskim było trudno, ale dawało radę.
      • W austriackim działalność była legalna i tam najwcześniej powstała taka prasa.
  • Na terenie Galicji powstała prasa narodowa / endecka.
  • "Przegląd wszechpolski".

    • Od 1895 r. przez Romana Dmowskiego.
    • Publikowało najważniejsze teksty programowe.
  • "Polak".
  • W Galicji powstała też prasa ruchu ludowego.

    • Powstała ona z inicjatywy księdza Stanisława Stojałowskiego, ale nie była to prasa ściśle partyjna.
  • "Przyjaciel ludu"

    • Wydawany przez Marię i Bolesława Wysołków (?)
    • Od 1889 r. we Lwowie.
    • Publicyści tego pisma aktywnie organizowali ruch ludowy, co doprowadziło do powstania w 1913 r. partii chłopskiej PSL "Piast".
    • Wtedy też ukazało się pismo "Piast".
  • W Galicji narodziła się prasa socjalistyczna.
  • "Praca"

    • Od 1879 r. przez Józefa Daniluka (?) we Lwowie.
    • Poruszało kwestie socjalne.
  • "Naprzód"

    • Organ socjaldemokracji galicyjskiej.
    • Redakcja: Ignacy Krasiński.
    • W 1900 "Naprzód" stał się pierwszym polskim dziennikiem socjalistycznym
  • W zaborze pruskim pojawiła się legalna prasa chadecka.

    • Głównie na Śląsku.
    • Przy udziale kleru - ksiądz Stanisław Adamski
  • W zaborze pruskim od 1891 r. ukazuje się legalna prasa socjalistyczna, odnosząca się do socjaldemokracji niemieckiej (SPD), której polskie komórki socjalistyczne były częścią.
  • "Gazeta Robotnicza"

    • Od 1892 r. w Katowicach.
  • W zaborze rosyjskim działalność polityczna była zakazana.

    • W konspiracji działali socjaliści.
    • Partia Socjalistyczna Zaboru Rosyjskiego powstała w 1893 r.
  • "Robotnik"

    • Wydany w czerwcu 1894 przez Józefa Piłsudskiego.
  • Na terenie zaboru rosyjskiego wielką rolę odegrała prasa emigracyjna, wydawana w:

    • Londynie.
    • Paryżu.
    • Genewie.

Zobacz artykuły na podobny temat:

Autoportret reportera, wywiad z Ryszardem Kapuścińskim

Jacek Antczak
Ryszard Kapuściński o sobie, wojnie i dziennikarzach ryzykujących życie. Wywiad opublikowany w dolnośląskim dzienniku "Słowo Polskie".

Dziennikarz pod naszym niebem

Katarzyna Enerlich
Niewątpliwie najważniejszą datą w całej historii polskich mediów jest moment, kiedy media stają się wolne. To rok 1991 - dla dziennikarzy magiczna data - zniesienie cenzury.

Historia radia WAWA

Agnieszka Korotyńska
Historia Radia WAWA miała swój początek w 1992 roku, kiedy to premierowy program radiowy w formacie Classic Rock wypełnił warszawski eter. Była to wówczas jedna z pierwszych komercyjnych stacji radiowych w Polsce. Założył ją znany dziennikarz telewizyjny – Wojciech Reszczyński.

Prasa w ujęciu historycznym

Agnieszka Osińska
Prehistorii współczesnej prasy badacze doszukują się już w czasach starożytnych, kiedy to zaczęły powstawać prymitywne formy komunikowania masowego.

Historia prasy polskiej w XVIII wieku

Bartłomiej Dwornik
Wszystko zaczęło się niewinnie - w 1729 pijarzy zaczęli wydawać tygodniki "Nowiny polskie" i "Relata Refero". Jeszcze w tym samym roku zmienili tytuły swoich gazet.

praca w mediach

reklama



zarabiaj

Zarabiaj z Reporterzy.info

więcej ofert



Reporterzy.info

Dla głodnych wiedzy

Nasze serwisy

Współpraca


© Dwornik.pl Bartłomiej Dwornik 2oo1-2o17