menu szukaj
tygodnik internetowy ISSN 2544-5839
nowe artykuły w każdy poniedziałek
tytuł monitorowany przez IMM i PSMM
zamknij
Czytaj gazety  PDF. Na kmputerze, czytniku, tablecie i smartfonie.

7.08.2006 Historia mediów

Historia prasy polskiej - lata 1914-1939

Krzysztof Dowgird

Po wkroczeniu wojsk niemieckich w sierpniu 1915 r. do Warszawy mogło ukazywać się jedynie 14 tytułów. Wykłady Magisterskiego Zaocznego Studium Dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim.

Prasa polska w latach 1914 - 1918


  • Jest to okres regresu.
  • Największe straty poniósł ośrodek warszawski, dominujący przed wojną.

    • Po wkroczeniu wojsk niemieckich w sierpniu 1915 r. do Warszawy mogło ukazywać się jedynie 14 tytułów (przed wojną ponad 100).
    • Gazety prorosyjskie ("Gazeta Warszawska") zostały ewakuowane w głąb Rosji.
    • Te, które były wydawane, miały zmniejszone format i objętość.
    • W połowie tego okresu w Warszawie dominującą formą były tzw. jednodniówki., gazety nieperiodyczne.

      • Było to podstawowe źródło informacji dla ludności warszawskiej.
  • W zaborach pruskim i austriackim nie było takich wydawnictw.

    • Prasa była tam poddana specjalnej kurateli - działała cenzura wojskwa.
  • Produkcja prasy, w porównaniu z rokiem 1914 spadła o 50 %.

    • Kompletnemu zniszczeniu uległy drukarnie i cała infrastruktura.
    • Największe straty poniósł zabór rosyjski.
  • W 1918 podjęto wyzwanie odbudowy.

    • Potrzeba było 3 lat, by przywrócić poziom z 1939 r.

Prasa polska w latach dwudziestoleciu międzywojennym


  • W tym czasie w Polsce ukazało się ponad 20 000 tytułów, czyli 4 razy więcej, niż w latach 1661 - 1918.
  • Warunki ukazywania się prasy były odmienne.

    • Brak ograniczeń formalno - prawnych.
  • Dzienniki i czasopisma zaczęły spełniać nowe funkcje.

    • Prasa kształtowała ówczesną scenę polityczną i system polityczny.

      • Byłe to jedyne medium, które mogło prezentować polityków ich programy.
      • Kształtowała normy kultury politycznej.
      • Była swoistym dopełnieniem parlamentu.

        • Dyskusje parlamentarne przenosiły się na łamy pism.
    • Prasa pełniła funkcję kulturotwórczą.

      • Dokonała bilansu stanu polskiej kultury.
      • Odnosiła polską kulturę do światowej.
    • Prasa likwidowała analfabetyzm - niosła cywilizację.
    • Prasa integrowała terytoria, które wcześniej należały do różnych zaborów.
  • Periodyzacja systemu prasowego:

    • Kryteria polityczne:

      • 1918 - 1926 (do przewrotu majowego) i 1926 - 1939.

        • Przed przewrotem system był bardzo spluralizowany.
        • Po przewrocie dzieli się na prasę prorządową i opozycyjną.
    • Kryteria statystyczne.

      • 1918 - 1921.

        • Odbudowa stanu posiadania z 1914 r.
      • 1922 - 1929.

        • Dynamiczny wzrost ilości tytułów.
        • Powstało najwięcej pism, ale były one w znacznej części efemeryczne (7 na 10 upadało)..
        • Rozwój ilościowy prasy wynikał z dużej ilości partii politycznych.
        • Rozwinęła się grupa czasopism specjalistycznych - najbardziej stabilna.
      • 1929 - 1934.

        • Okres kryzysu gospodarczego.
        • Dotknął on głównie pisma partyjne.
        • Największe straty miały pisma chłopskie i robotnicze.
        • Najlepiej poradziły sobie pisma specjalistyczne i masowe (sensacyjne).
      • 1934 - 1939.

        • Szybki wzrost ilości tytułów, ale także i nakładów.
  • Struktura tematyczna i częstotliwość (pierwsze dane pochodzą z II połowy lat 30.).

    • Tematyka:

      • Np. w 1937:

        • Pisma religijne (ponad 300).
        • Gospodarcze i specjalistyczne.
        • Naukowe.
        • Pisma dla młodzieży.
        • Prasa związkowa.
        • Dzienniki informacyjne (ponad 160).
    • Częstotliwość:

      • Miesięczniki (4000)
      • Dzienniki (3000)
      • Tygodniki (3000)
  • Uwarunkowania prawne:

    • Do 1938 r. nie istniały jednolite przepisy dotyczące wydawania i kolportażu prasy.
    • W 1918 r. na terenach byłych zaborów istniały prawa prasowe państw, które te tereny okupowały.

      • Administracja i sądy starały się uwzględniać zmiany polityczne, to znaczy nie stosowano przepisów o charakterze restrykcyjnym.
      • Jedynym ograniczeniem było wprowadzenie na czas wojny polsko - sowieckiej cenzury wojskowej oraz delegalizacja prasy komunistycznej namawiającej do zmiany władzy.
    • Konstytucja marcowa 1921 gwarantowała bardzo szeroki zakres swobód.

      • Każdy, kto zgłosił chęć wydawania, mógł to robić.
      • Wprowadzała wolność słowa i kolportażu.
      • Wprowadzała zakaz łączenia funkcji redaktora odpowiedzialnego z funkcją posła (żeby go nie chronił immunitet).
    • Powstała jednak schizofreniczna sytuacja:

      • Liberalna ustawa zasadnicza.
      • Stare przepisy wykonawcze.

        • Ale zawsze można było powołać się na konstytucję.
    • Przewrót majowy:

      • Próby ograniczania swobody prasy (zwłaszcza opozycyjnej).
      • Wprowadzono dwa akty wykonawcze:

        • Dekret Prezydenta RP o rozpowszechnianiu nieprawdziwych wiadomości.

          • Wprowadzał bardzo nieostrą normę, i był narzędziem ingerencji w wolność prasy.
        • Dekret o prawie prasowych.

          • Istotą ich było przekazanie decyzyjności o popełnieniu lub niepopełnieniu przestępstwa administracji, a nie sądom, jak dotychczas.
      • System represji dotknął szczególnie pisma opozycyjne.
    • W 1932 r. wprowadzono do rejestru przestępstw w KK przestępstwa popełnione drukiem.
    • W 1935 weszła w życie konstytucja kwietniowa.

      • Nie zawierała tych deklaracji wolnościowych, które gwarantowała marcowa.
    • W 1938 r. wydano dekret o prawie prasowym.

      • Wzbudził oburzenie, bo sankcjonował tendencje niedemokratyczne - był bardzo restrykcyjny.
      • Zobowiązywał prasę do publikowania tzw. komunikatów rządowych bez żadnych zmian i skrótów.
      • Podnosił kary finansowe do rozmiarów, które powodowały upadek karanych pism.
      • Likwidował funkcję redaktora odpowiedzialnego - odpowiadał bezpośredni autor, prowadzący numer lub wydawca.
    • Dekret ten obowiązywał tylko rok, ale jego przepisy zostały przeniesione do prawa prasowego PRL.

      • Ostatnie zlikwidowano dopiero w 1964 r.
  • Agencje prasowe - system źródeł informacji.

    • Nasłuch radiowy.

      • Na nim opierały się głównie pisma masowe.
    • Agencje prasowe:

      • Oficjalne.

        • PAT (Polska Agencja Telegraficzna).

          • Od grudnia 1918 r - centrala.
          • W 1919 r. - pierwsze oddziały terenowe.
          • Musiała wyrażać poglądy rządu - była agencją rządową.
          • W połowie lat 20. miała podpisane umowy z największymi agencjami światowymi i dorównywała wielkością średnim narodowym agencjom europejskim.
          • W 1926 r. stała się częścią machiny propagandowej sanacji.

            • Wszyscy dyrektorzy byli desygnowani przez otoczenie marszałka.
            • Miała monopol na dystrybucję reklam i ogłoszeń firm państwowych, urzędów i sądów, którymi nagradzała posłuszne jej redakcje.
            • Miała wyłączność na obsługę wszystkich oficjalnych imprez.
            • Robiła swoje kroniki filmowe i rozpowszechniała je (obowiązkowo - inaczej zamykano kina).
      • Półoficjalne.
      • Nieoficjalne.
      • Prywatne.
      • Specjalistyczne.

Prasa prawicowa


  • Prasa obozu narodowego:

    • Periodyki wydawane lub inspirowane przez:

      • Związek Narodowo - Ludowy.
      • Stronnictwo Narodowe (potem).
    • Cezury:

      • 1918 - 1926

        • Wówczas ta formacja współrządzi, prasa odnosi sukcesy, jest najsilniejsza w RP.
      • 1926 - 1939

        • Obóz narodowy zwalczany przez ekipę pomajową.
    • Prasa ta miała doświadczenia sprzed 1918 r.

      • Miała środki finansowe i materialne, pochodzące głównie z darowizn czołowych działaczy ruchu.
      • Na terenach zachodnich korzystała z pieniędzy Funduszu Banku Związku Spółek Zarobkowych (była w najlepszej sytuacji finansowej).
    • Geografia prasy obozu narodowego:

      • Do 1926 r.

        • Widoczna we wszystkich regionach kraju
        • Najsilniejsza na zachodzie: Wielkopolska, Pomorze.
        • Warszawa - ważny ośrodek:

          • Tu funkcjonował Klub Parlamentarny.
        • Także: Wilno, Lwów.
        • Prasa ta wychodziła także w małych miastach - w przeciwieństwie do prasy innych orientacji.

          • Endecja miała kilkanaście pism w małych miastach!
        • Pojawiała się wszędzie tam, gdzie istniał realny lub tylko urojony konflikt na linii Polacy - Żydzi (była antysemicka i nacjonalistyczna).
      • Dzięki tej prasie lokalnej endecja osiągnęła tak duży sukces wyborczy.
    • "Gazeta Warszawska"

      • Nakład 20 - 30 000 egz.
      • Dostępna w sprzedaży ogólnopolskiej (prenumerata i sprzedaż komisowa).
      • Redaktor naczelny: Zygmunt Wasilewski.

        • Działacz Ligi Narodowej.
        • Współpracownik Romana Dmowskiego.
      • Znakomita publicystyka.
      • Pisali tu:

        • Aleksander Świętochowski.
        • Adolf Nowaczyński.
        • Stanisław Kozicki.
        • Władysław i Stanisław Grabscy (ekonomia).
        • Jan Mesdorf.
        • Wojciech Wasiutyński.
        • Romek Dmowski.
      • Gazeta powściągliwa w dyskusjach politycznych, antysemityzmie i obrażaniu.
      • Po 1926 bardzo antysanacyjna.
      • Bardzo często konfiskowana.
      • Kulminacją antysanacyjności był moment śmierci Piłsudskiego.

        • Bojkot tytułu.
        • Protesty środowisk dziennikarskich.
        • Ruch odmówił kolportażu.
        • Władze SN zawiesiły tytuł.
    • "Warszawski Dziennik Narodowy"

      • Powstał w miejsce "Gazety Warszawskiej"
      • Pełnił w latach 1935 - 1939 tę rolę, jaką wcześniej "Gazeta Warszawska".
    • "Gazeta Poranna 2 Grosze"

      • Znana ze sporów politycznych, które prowadziły do awantur.
      • Bardzo nacjonalistyczna i antysemicka.
      • Obwiniona o udział w nagonce na Gabriela Narutowicza.
    • "Myśl Narodowa"

      • Periodyk teoretyczno - programowy.
      • Zdominowany przez Adolfa Nowaczyńskiego.
      • Pisywali tam ludzie ze Stronnictwa Narodowego:

        • Książę Lutosławski.
        • Zygmunt Wasilewski
        • Aleksander Świętochowski.
  • Prasa Wielkopolska:

    • "Kurier Poznański"

      • Kolportowane głównie na terenie województwa poznańskiego i Pomorza.
      • Problematyka gospodarcza.
      • Najmniej antysemicki spośród endeckich, a najbardziej antyniemiecki.
      • Czytelnik zabił Bolesława Marchlewskiego, redaktora naczelnego, bo pismo było zbyt mało antyżydowskie.
      • Zastąpił go Marian Sejda, który uczynił z tego dziennika najlepszy dziennik Wielkopolski.
    • Drukarnia i księgarnia świętego Wojciecha.

      • Była to oficyna wyposażona sprzętowo równie dobrze, jak wydawnictwa masowe.

        • Dzięki temu mogła prowadzić działalność usługową, i w ten sposób finansowała wydawnictwa endeckie.
    • "Orędownik Wielkopolski".

      • Pismo narodowe i katolickie, ale w formule sensacyjnej.
    • "Słowo Pomorskie"

      • Bardzo antysemickie, mimo braku tego problemu na Pomorzu.
      • Redaktorem naczelnym był Stefan Sacha, który wszędzie widział spisek semicki.
    • "Słowo Polskie"

      • Dziennik wydawany we Lwowie.
      • Kultowy wśród endeków, bo kultywował tradycję pionierskiej prasy endeckiej końca XIX w.
      • Współpracował z działaczami z całej Polski.
      • Po przewrocie stało się pierwszą ofiarą sanacji: wykupione i zmienione.
  • Prasa chadecka.

    • Mimo, iż treściowo zbliżone do siebie, obozy endeków i chadeków to dwa różne systemy.
    • Chadecy byli zbliżeni personalnie i ideowo do kościoła katolickiego.

      • Program swój oparli o encyklikę papieża Leona XIII.
    • Szczególny nacisk kładziono na kwestię społeczną, solidaryzmu społecznego.
    • Kolebką ChD był Śląsk, a liderem - Wojciech Korfanty.
    • Korfanty był do 1927 r. największym popularyzatorem prasy ChD.
    • "Polonia".

      • Dziennik Korfantego, wydawany w Katowicach.
    • "Rzeczpospolita"

      • Z tego dziennika chciał Korfanty utworzyć organ prasowy ChD.
      • Wypadło na dziennik warszawski, bo Korfanty zdawał sobie sprawę, że świat nie kończy się na Śląsku.
      • Od 1920 r. pismo to wydawali jako właściciele:

        • Ignacy Jan Paderewski.
        • Stanisław Stroński.
      • Chcieli oni, by "RP" miała najwyższy nakład w Polsce - ambicją było 100 000 egzemplarzy.
      • "RP" miała najlepszą publicystykę.
      • Korfanty za 50 000 dolarów w 1925 r. wykupił udziały Paderewskiego, ale Stroński o tym nie wiedział.

        • Cały zespół, wraz ze Strońskim, podał się do dymisji.
      • Pismo bardzo straciło swoją pozycję - w 1926 r. 25 000 egzemplarzy.
      • Korfanty dalej szukał swojej ofiary:
    • "Dziennik Bydgoski".

      • Korfanty wszedł w spółkę z Janem Teską.
      • I tym razem się udało - dziennik stał się organem ChD.
      • Ale Korfanty kombinował dalej.
    • "Głos Narodu"

      • Korfanty chciał przejąć spółkę krakowską, która to pismao wydawała, ale się nie dało.
    • "Polska Zachodnia"

      • Po przewrocie majowym Korfanty stał się wrogiem numer jeden, i sanacja chciała go zniszczyć.

        • Stworzono w Katowicach konkurencyjny dla "Poloni" dziennik.
        • Polecenie to otrzymał nowy wojewoda śląski, płk Michał Grażyński.
        • Dostał na to dużo kasy, ale konkurencja stała się niegroźna.
      • Sanacja postanowiła zdyskredytować Korfantego: chciano nagłośnić jego związki, jako posła, z kapitałem niemieckim.
      • Był to bardzo ciężki zarzut, i Sąd Marszałkowski wydał wyrok niejednoznaczny, ale nie zdjął z niego zarzutów.
      • Korfanty musiał emigrować, bo stracił popularność społeczną i zaufanie.
    • "Polonia", jak i inne pisma antysanacyjne, została objęta represjami.

      • Korfanty kierował pismem z zagranicy, ale to nie stykał.
    • Pomoc zaoferował inny emigrant, Wincenty Witos, który polecił swojemu wydawnictwu krakowskiemu, wydającemu tygodnik "Piast", aby wsparło finansowo "Polonię".
    • Ten upadek "Polonii" spowodował, że ośrodkiem prasy ChD stała się Bydgoszcz i Jan Teska z "Dziennikiem Bydgoskim".

      • "Dziennik Bydgoski" oraz jego mutacje wielkopolskie i pomorskie osiągały łącznie 55 000 egzemplarzy.
    • Najlepsze lata prasy ChD to lata 20.
    • Chadecy mieli wpływy w środowiskach robotniczych i własne "żółte" związki zawodowe.
    • Wydawały one własne periodyki
  • Prasa kościoła katolickiego.

    • Kościół był największym wydawcą prasowym (głównie wydawnictwa religijne).
    • Po 1926 r. kościół wszedł do gry politycznej.

      • Wcześniej jego postulaty realizowały partie rządzące - ND i ChD.
    • "Mały Dziennik"

      • Wydawany przez ojców franciszkanów w Niepokalanowie
      • Wyrażał opinię Episkopatu Polski.
      • Był dziennikiem politycznym.
      • Kościół posiadał też dobrze zorganizowaną, politycznie ukierunkowaną, agencję prasową.
      • Podejmował też grę polityczną za pomocą pozornie apolitycznych pism, jak np. "Kultura".
  • Prasa konserwatywna (prawicowo - centrowa).

    • Wszystkie tytuły zaliczano do prasy opiniotwórczej.
    • Konserwatyści reprezentowali interesy wielkich właścicieli ziemskich i kapitalistów.
    • Prasa, jak i sam ruch, była zdecentralizowana i lokalna.
    • Stworzono 3 ośrodki:

      • Krakowski (i Galicja).

        • Od 1848 roku wychodził "Czas".

          • Organ krakowskich stańczyków.
          • Był bardzo "krakowski", aż do przeniesienia redakcji do Warszawy w 1935.
          • Tytuł ten nigdy się nie zmieniał.
          • Silnie związany z Uniwersytetem Jagillońskim (prof. Strajcher i Jaworski)
      • Wileński.

        • Podawany jako przykład centrum prasy konserwatywnej.
        • "Słowo"

          • Powstało na zgliszczach prawicowej "Gazety Grajlowej (?)"

            • Niezbyt poczytna.
            • Wykupiona przez członków Wileńskiego Banku Ziemskiego.
          • Redaktor naczelny: Stanisław Cat Mackiewicz.
          • Pismo bardzo konsekwentne ideologicznie:

            • Przeciwne reformie rolnej.
            • Przeciwne ustawom społecznym i liberalnej formule państwa.
          • Pisywali tam:

            • Władysław Gizbert Zdobnicki.
            • Karol Zbyszewski.
            • Ksawery Pruszyński.
          • "Słowo" dążyło do współpracy z Piłsudskim.

            • Zaaranżowało zjazd konserwatystów i sanacji w Nieświerzu na jesieni 1926 r.
            • Po tym zjeździe konserwatyści rozpoczęli aktywną działalność polityczną - zostali ministrami.
          • Do 1935 "Słowo" mimo związków z konserwatystami realizowało linię propagandową piłsudczyków.
          • Bardzo aktywne w przygotowaniach Konstytucji Kwietniowej w 1935 r.
          • Po śmierci Piłsudskiego "Słowo" przeszło do opozycji.

            • Atakuje politykę zagraniczną, zarzucając jej małą wyrazistość.
            • Atakuje polską armię i obnaża jej słabość.
            • Krytykuje politykę represyjną na kresach, stosowaną przez administrację i policję.
          • W kwietniu 1939 r. Stanisław Cat Mackiewicz został osadzony w Berezie Kartuskiej, jako jedyny dziennikarz konserwatywny.
          • "Słowo" było zdominowane przez jego osobowość.
          • Było jedynym, poza sensacyjnym "IKC", pismem pozawarszawskim, o zasięgu ogólnokrajowym.
      • Poznański:

        • Specyficzny ze względu na doświadczenia historyczne:

          • Na kresach wschodnich konserwatyści to właściciele wielkich latyfundiów.
          • A poznańscy to przede wszystkim przemysłowcy, bankierzy...
        • "Dziennik Poznański"

          • Wydawany przez spółkę Drukarnia Dziennika Poznańskiego Towarzystwo Akcyjne.
          • Jego akcjonariuszami byli bracia Tadeusz i Mieczysław Sółdrzyńscy i Roger Hrabia Raczyński.
          • "Dziennik Poznański" nie powinien się mylić z "Kurierem Poznańskim", który był pismem endeckim, a nie konserwatywnym.

            • Pisma te rywalizowały o tego samego, prawicowego czytelnika.
            • Do 1930 r. górą był "Kurier", potem "Dziennik".
            • Podobne nakłady: 50 000 egz.
            • Dwie edycje.
            • Zdominowały rynek prasy informacyjnej w Wielkopolsce.
          • Redaktorów naczelnych było wielu:

            • Najważniejszy: Józef Winiewicz (1930 r.) dużo zrobił dla pisma.
          • Dla zdystansowania się od "Kuriera", "Dziennik" mniej operował retoryką antysemicką, skupiając się na ekonomii.
          • Oba pisma były bardzo antyniemieckie.
      • Warszawski.

        • Zabór rosyjski nie miał tradycji konserwatywnych, ale chciano je tam zaszczepić.
        • Grupą targetową stali się biznesmeni z Warszawy i Łodzi (Gejer).
        • Na czele formacji postawiono księcia Janusza Radziwiłła.
        • Inicjatywy prasowe lat 20. i 30. były nieudane.
        • Początkowo (1918 - 1920 r.) za organ formacji uznawano "Dziennik Powszechny"
        • Od 1924 - "Dzień Polski"
        • Gdy w 1935 r. zabrakło konceptu, sprowadzono krakowski "Czas", który odniósł w Warszawie porażkę.
  • Prasa ruchu ludowego:

    • Ludowcy mieli tradycje prasowe jeszcze z wieku XIX.
    • Początki:

      • Prasa dla ludu.
      • Orientacja katolicko - konserwatywna.
      • Główny animator: ksiądz Stanisław Stojałowski (Wieniec, Pszczółka).
      • Ale to nie były pisma partyjne.
      • W 1913 (powstanie PSL Piast) - początek prawdziwy.
    • Przy omawianiu większości kierunków politycznych cezurą jest zawsze rok 1926, ale prasa ludowa jest wyjątkiem.

      • Tu cezurą jest rok 1931 - rok zjednoczenia ruchu ludowego.
    • Przed 1931 r.:

      • Ruch, czyli także prasa, podzielony był na wiele odłamów: od kryptokomunistów do konserwatystów.
      • Największe formacje: PSL Wyzwolenie i PSL Piast.

        • Ich organy też się tak nazywały (Piast i Wyzwolenie).
        • Osiągały one największe sukcesy.
        • I te formacje weszły do Sejmu.
      • Reszta - to efemerydy (często przedwyborcze).

        • Te małe pisemka zajmowały się promowaniem swoich właścicieli.
        • Czyli były to pisma czysto propagandowe.
        • O programie pisma decydował ten, kto dawał pieniądze.
        • Mistrzem w tym był Jan Dąbski.

          • Dzięki odpowiednim układom i prasie zawsze wchodził do Sejmu.
          • Po przewrocie przeszedł na stronę sanacji.
      • 75 % tytułów kierowano do środowiski chłopskich.
      • 25 % tytułów - do mieszczan:

        • IKC (PSL Piast)
        • "Gazeta Grudziądzka" (PSL Piast)

          • Kultowe pismo.
          • Jest to gazeta, która osiągnęła nakład ponad 100 000, jako pierwsza spośród pism ludowych (przed 1918).
          • Redagowana przez Wiktora Kurelskiego.
          • Jedyne pismo znane w całej Polsce i poza nią.
          • Byłe to jedyne wydawnictwo, które prowadziło działalność marketingową.

            • Stały kontakt z czytelnikami.
            • Gadżety.
            • Festyny.
          • Po 1926 r. zniszczony przez sanację.
          • Przeniósł się do Poznania, ale to już nie było to.
    • Po 1931 r.:

      • Na kongresie zjednoczeniowym PSL Piast i PSL Wyzwolenie powstały dwie koncepcje:

        • Prasa ludowa miała zachować cechy systemu sprzed 1931 - decentralizacja.
        • Prasa ludowa miała być scentralizowana.
      • Osiągnięto kompromis:

        • W pewnej części system scentralizowano:

          • Czego wyrazem było utworzenie centralnego organu ruchu ludowego, dziennika "Zielony Sztandar".
          • Miał on realizować główną linię ugrupowania.
          • Redaktorem naczelnym został Maciek Rataj.
        • Ale zachowano dwa zasłużone tytuły: "Piast" i "Wyzwolenie".

          • "Piast"

            • miał wychodzić w Krakowie, a obejmować zasięgiem Małopolskę.
          • "Wyzwolenie"

            • Miało wychodzić w Warszawie, a obejmować Polskę centralną i zachodnią.
          • Pisma te nie kwestionowały linii promowanej przez "Zielony Sztandar"
        • Kompromis sprawdził się w praktyce.
    • W 1935 doszło do nieporozumień z działaczami lewicowymi, którzy przed zjednoczeniem należeli do Stronnictwa Chłopskiego.

      • Nie byli zadowoleni ze zjednoczenia.
      • I do drugoplanowych pism partyjnych ("Piast", "Wyzwolenie") doszło trzecie:
      • "Polska Ludowa"

        • Pismo reprezentowało lewicę ludową skupioną przed 1931 rokiem w Stronnictwie Chłopskim.
        • Część tych ludzi stworzyła po wojnie prokomunistyczną partię PSL.
    • Po 1931 r. doszło generalnie do ujednolicenia poglądów ludowców
  • Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej:

    • Pojawiła się na ziemiach polskich pod koniec w. XIX.

      • Była to prasa ideowa i organizatorska.
      • Wtedy działacze socjalistyczni uznali prasę za podstawę aktywności politycznej.
    • W 1918 r.:

      • Ruch socjalistyczny był podzielony na:

        • PPS zaboru rosyjskiego
        • PPS zaboru pruskiego
        • PPSD Galicji.
      • Początki prasy legalnej - listopad 1918 r.

        • W Warszawie, 11 listopada 1918 bojówki PPS przejęły lokal po kolaborującym z Niemcami piśmie "Godzina Polski"

          • I zaczęły wydawać pismo "Robotnik" (scheda po Piłsudskim)
        • W Katowicach - "Gazeta Robotnicza".
        • W Krakowie - krakowski "Naprzód".
      • W kwietniu 1919 r.

        • Na zjeździe partii doszło do połączenia trzech organizacji w jedną PPS.
        • Wprowadzono system prasy, wzorowany na rozwiązaniach partii socjalistycznych z Niemiec i Austrii.

          • Składał się on z:

            • Prasy centralnej.
            • Prasy terenowej.
          • Podobny system obowiązywał prasę PZPR.
        • Prasa centralna:

          • Pismem kluczowym miał być "Robotnik"

            • Redaktor naczelny był wybierany przez władze partii.
            • Zobowiązano pismo do realizowania poleceń władz partii
            • Było ono wzorcem dla innych tytułów.
            • Spełniało też rolę trybuny, na której stawali wszyscy ważni partyjniacy.
            • Obowiązywało wtedy prawo, zabraniające ingerencji cenzury w przytoczone wypowiedzi posłów.

              • I "Robotnik" publikował wyciągi ze stenogramów sejmowych.
              • Można było zaobserwować, jak ustosunkowywali się posłowie PPS do różnych ważnych ustaw - a wtedy tworzono podstawy prawa państwowego.
            • W 1926 r. "Robotnik" przeszedł do opozycji wobec sanacji.
            • Był jednym z najczęściej konfiskowanym tytułem.
            • Długoletnim redaktorem naczelnym ( od 1927 ) był Mieczysław Niedziałkowski.

              • W swojej publicystyce (bardzo dobre komentarze) formułował cele partii.
          • Utworzono też pisma, podporządkowane poszczególnym wydziałom CKW PPS (Centralnego Komitetu Wykonawczego).
        • Prasa terenowa:

          • Organy lokalne struktur partii (Okręgowe Komitety Robotnicze) wydawały swoje pisma.

            • Były one tworzone w dużych centrach przemysłowych.
        • System ten ruszył w 1919 r.
        • Mimo proweniencji miejskiej, socjaliści wydawali też periodyki dla wsi:

          • "Niedola Chłopska".
          • "Dola Chłopska".
          • "Prawda Chłopska".
          • Propaganda ta nie dawała jakiś oszałamiających sukcesów.
        • W 1935 r. powstało pismo centralne:

          • "Tydzień Robotnika"

            • stronił od ciężkich tekstów ideologicznych.
            • Dużo ilustracji, krótkie informacje.
            • Dzięki temu pismu finansowano wydawnictwa ideologiczne / propagandowe.
            • Nakłady ok. 100 000 - ogromny sukces.
  • Prasa masowa:

    • Zjawisko znane już w Polsce:

      • W XIX w. pojawiały się Kuriery: Warszawski, Codzienny, Poranny.
      • Masowość przejawiała się w sposobie redagowania i języku oraz cenie dostosowanych do potrzeb "przeciętnego" czytelnika.
    • W międzywojniu doszło do rozwinięcia tej formuły w oparciu o doświadczenia krajowe i zagraniczne (USA i Europa).
    • Pojawiła się już w pierwszych miesiącach po odzyskaniu niepodległości.

      • Koncern IKC (Ilustrowanego Kuriera Codziennego).

        • Założony i prowadzony przez Mariana Dąbrowskiego.
        • W Krakowie IKC pojawił w 1910 r., i do 1918 r. budował swój prestiż:

          • Nowoczesny.
          • Wiarygodny, najlepiej poinformowany.
        • Po 1918 Dąbrowski realizował konsekwentnie swoją strategię:

          • Oparł całą działalność na IKC, który stał się "okrętem flagowym" wydawnictwa.
          • Poszerzał ofertę, obudowując IKC różnymi dodatkami.
          • Kolportował IKC we wszystkich większych aglomeracjach.
        • Ta strategia umożliwiła Dąbrowskiemu wydawanie innych tytułów:

          • Były to pisma typu magazynowego o tematyce bardzo szerokiej, adresowane do wszystkich.

            • Światowid.
            • Na szerokim świecie.
            • Tempo dnia.
            • Tajny detektyw.
            • Raz, dwa, trzy.
        • Dąbrowski świetnie lokował swój kapitał.
        • Był prekursorem nowoczesnej formuły prasy.
        • Stworzył "Pałac Prasy", gdzie mieściły się redakcje wszystkich tytułów oraz nowoczesna drukarnia.
        • Apogeum sukcesu - przełom lat 20. i 30.
      • Koncern Prasa Polska S.A. (Koncern Warszawskich Czerwoniaków).

        • Stworzył własny styl, nie ściągany od IKC.
        • Prasa codzienna była czerwona, kolorowa.
        • Prezentowała bogatą ofertę informacyjną (większą niż prasa krakowska).
        • Cecha charakterystyczna: rozbudowane nagłówki, będące często informacją samą w sobie (koncepcja Wierzyńskiego, tytularza wydawnictwa).
        • Duża ilość fotografii (większa, niż w Krakowie).
        • Oferta tytułowa:

          • Zaczynał od dzienników informacyjnych:

            • Kurier Informacyjny i Telegraficzny (1922 r.).
            • Ekspres Poranny.

              • Serwis oparty na nasłuchu radiowym - nowość.
            • Dzień Dobry.
            • Dobry Wieczór.
          • Potem powstały magazyny, ale w ofercie znacznie uboższej niż u Dąbrowskiego.

            • Kino.
            • Cyrulik Warszawski.
        • W 1923 - początek ekspansji terytorialnej wydawnictwa (Polska Centralna i Wschodnia).

          • Powstają tam mutacje tytułów warszawskich (10).
        • W 1929 r. w Warszawie, przy Marszałkowskiej powstał nowoczesny kompleks redakcyjno - drukarski (dwa lata po utworzeniu przez IKC Pałacu Prasy).

          • Była to inwestycja poprzedzająca załamanie rynku i kryzys - dokonana więc w ostatniej chwili.
        • Koncern, mimo pozornej obiektywności, był zaangażowany politycznie:

          • Związki personalne i finansowe z obozem rządowym.
      • Koncern "Republika" z Łodzi.

        • Oferta tytułowa:

          • Dziennik Republika.
          • Sensacyjny dziennik Ekspres Ilustrowany, wydawany w dwu wydaniach: porannym i wieczornym.
        • Koncern ten by najbardziej "sensacyjnym", i odbiegającym od poziomu pozostałych.

          • Pisma te były przeznaczone dla robotników Łódzkich.
        • Tworzył liczne mutacje w małych miastach w Polsce (miał ich najwięcej: 17 mutacji w Polsce Centralnej i Wschodniej).
        • Cecha charakterystyczna: cykliczne komiksy.
        • Wydawał zeszyty powieściowe z literaturą popularną (40 % dochodów koncernu).
      • Te trzy koncerny spełniały wszystkie kryteria masowości (inaczej niż Mały Dziennik i Orędownik, pisma quasi-masowe, zaangażowane politycznie).
    • Co wniosła prasa masowa?

      • To, co pojawiło się w altach 20., to była nowoczesna forma znanej już prasy masowej.
      • Zbliżyliśmy się w ten sposób do rynku prasowego europejskiego i USA.
      • Po raz pierwszy prasa stała się tak powszechna i dostępna.
      • Po raz pierwszy prasa koncentrowała się tak bardzo na informacji.
      • Prezentowana publicystyka też była na "popularnym" poziomie:

        • Mikro - reportaże.
        • Felietonistyka.
        • Recenzje, powierzchowne i pobieżne.
      • Ogromną zasługę pisma te mają w zakresie dynamizowania układu gazety:

        • Dużo grafiki.
        • Duża rola tytułów.
        • Fotografia.
        • Kolor.
      • Prasa ta skracała dystans między wydawcą a czytelnikiem.

        • Uważała się za rzecznika czytelnika masowego.
      • Nowym elementem były konkursy (funkcja rozrywkowa) i ankiety (funkcja sondowania opinii).
      • Wprowadziła literaturę popularną do pism codziennych (inaczej, niż w XIX w.).
  • Prasa społeczno - kulturalna i literacka:

    • Funkcje w nowych warunkach historycznych:

      • W tej prasie dokonał się bilans polskiej kultury po okresie 123 letniej niewoli.
      • Prasa ta współorganizowała, kształtowała na nowo środowiska twórcze.

        • Integrowała twórców wokół jakiegoś programu.
      • Była pośrednikiem w popularyzowaniu nurtów, które już wykrystalizowały się w Europie Zachodniej - co się do tej pory działo w kulturze.
      • Scalała polską kulturę, podzieloną granicami zaborów (publicystyka).
      • Kształtowała nowe pokolenia polskiej inteligencji.
    • Należy odróżniać prasę stricte literacką od społeczno - kulturalnej i literackiej.

      • W międzywojniu wyodrębniły się wyraźnie te dwa typy:

        • W prasie stricte literackiej dominowały formy literackie.

          • Był prasą elitarną, kierowaną do twórców i krytyków.
          • Nakłady 500 - 2 500 egz.
          • Powstawały w pierwszych latach niepodległości, kiedy dokonywał się bilans polskiej kultury i kiedy popularyzowano nowe trendy.
        • W prasie społeczno - kulturalnej i literackiej dominowały gatunki dziennikarskie.

          • Tygodniki te starały się docierać do wszystkich i nie być elitarnymi.
          • Nakład - do kilkunastu tysięcy.
      • Prasa literacka:

        • Dwutygodnik "Zdrój".

          • Poświęcony sztuce i kulturze umysłowej.
          • Wydawany w Poznaniu, w latach 1917 - 1922.
          • Przez braci Chulewiczów.
        • Skamander.

          • Pismo formacyjne, wytyczające program artystyczny grupy literackiej "Skamander".
        • Zwrotnica.

          • Pismo krakowskich futurystów, założone przez Tadeusza Peipera.
        • Czartak

          • Pismo polskich ekspresjonistów.
          • Wydawane w Wadowicach przez Emila Zygadłowicza w latach 1922 -1927.
      • Tygodniki społeczno - kulturalne.

        • Tu zalicza się tzw. Wielka Trójka tygodników społeczno - kulturalnych:

          • Wiadomości Literackie.
          • Prosto z Mostu.
          • Kultura (Poznań).
        • Oraz inne:

          • Pion.
          • Zet.
          • Podbipięta.
          • Czarno na białym.
        • Były także miejscem promocji nowych / zmodyfikowanych form wypowiedzi dziennikarskiej.

          • Zasługą głównie Wiadomości Literackich było promowanie form reportażowych (reportaż społeczny).
        • Publikowała eseistykę (znakomitą), o zróżnicowanej tematyce: filozoficzny, historyczny, literacki.

          • Esej miał swoje stałe miejsce w tej prasie.
          • Dzięki tej prasie powstała polska szkoła eseju.
          • Dzięki niej narodziły się gwiazdy eseju, jak:

            • Stanisław Piasecki.
            • Bolesław Miciński.
        • Publikowała felietonistykę (Słonimski, Tuwim), łączącą erudycję z zaangażowaniem społecznym.

          • Była obecna we wszystkich tych tytułach.
          • Różniła się od felietonistyki z prasy masowej.

Pozostałe części cyklu Historia prasy polskiej:


Udostępnij znajomym:

dodaj na Facebook prześlij przez Messenger dodaj na Twitter dodaj na LinkedIn

PRZERWA NA REKLAMĘ

Zobacz artykuły na podobny temat:

Autoportret reportera, wywiad z Ryszardem Kapuścińskim

Jacek Antczak
Ryszard Kapuściński o sobie, wojnie i dziennikarzach ryzykujących życie. Wywiad opublikowany w dolnośląskim dzienniku "Słowo Polskie".

Irish Independent. Historia lidera irlandzkiej prasy

Małgorzata Dwornik
Takiej gazety Irlandia jeszcze nie widziała. Nowoczesna redakcja, świetny druk i jakość zdjęć. W dniu premiery, 2 stycznia 1905 roku, nakład Irish Independent wynosił 25 000 egzemplarzy. a pod koniec roku już 100 tysięcy. Tak William Martin Murphy zrobił pierwszy krok na drodze kariery pierwszego irlandzkiego potentata prasowego.

Aftenposten. Historia najpopularniejszego dziennika z Norwegii

Małgorzata Dwornik
Zanim w 1763 roku pojawiła się pierwsza norweska gazeta "Norske Intellektiven-Seddeler", wszelakie informacje ukazywały się jako odręcznie pisane notatki i drukowane ulotki. Pół wieku później,w 1819 roku do rąk czytelników trafił dziennik "Morgenbladet". I właśnie w tej gazecie, w 1836 roku rozpoczął swoją pierwsza pracę młody drukarz Christian Schibsted.

Telewizja przez ADSL

Telekomunikacja Polska
Telekomunikacja Polska w maju 2006 roku zawarła z Grupą TVN umowę w sprawie współpracy przy realizacji innowacyjnego na polskim rynku projektu telewizji przez ADSL.

Haaretz. Historia izraelskiej gazety, grającej Izraelowi na nerwach

Małgorzata Dwornik
Podziwiany przez wielu obcokrajowców i niewielu Izraelczyków. Przez wielu znienawidzony, głównie przez Izraelczyków. Czytany przez niewielu, przez wielu potępiany, jest to wysoce ideologiczna pozycja wysokiej jakości. Tak dziennikarze The New York Times piszą o swoich kolegach po fachu z najstarszego dziennika w Izraelu.

Historia prasy polskiej - lata 1815-1830

Krzysztof Dowgird
W 1830 r. w samej tylko Warszawie nakład prasy wynosił 2 200 000 egzemplarzy. Wykłady Magisterskiego Zaocznego Studium Dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim.

Historia Super Expressu

Media Express
W 1990 roku pracownicy "Expressu Wieczornego" założyli spółdzielnię dziennikarską, aby przejąć tytuł. W październiku 1990 wydawali poranną wersję dziennika - "Express".

więcej w dziale: Historia mediów

dołącz do nas

Facebook LinkedIn X Twitter Google RSS

praca w mediach

Wydawca, influencer
Whitepress Dziennikarz
oferty mediów lokalnych, regionalnych i ogólnopolskich Więcej

reklama

rectangle Broń.pl
Rozlicz PIT i przekaż 1,5% na projekty fundacji Ogólnopolski Operator Oświaty

zarabiaj

Zarabiaj przez internet

więcej ofert



Reporterzy.info

Dla głodnych wiedzy

Nasze serwisy

Współpraca


© Dwornik.pl Bartłomiej Dwornik 2oo1-2o24